Lista Błędów Poznawczych Top 50.
Zniekształcenia poznawcze w myśleniu
Często nie zdajemy sobie sprawy, że podlegamy nieświadomym błędom,
które wpływają na nasz osąd i zachowanie.
Czym jest błąd poznawczy? To nieracjonalny błąd w naszym myśleniu, który wpływa na wyciągane przez nas wnioski, na nasze emocje i w efekcie na nasze decyzje, postawy i zachowania.
Innymi słowy, to wzorzec nieracjonalnego spostrzegania rzeczywistości.
To pojęcie zostało wprowadzone po raz pierwszy przez dwóch psychologów, Daniela Kahnemana i Amosa Tversky’ego, w roku 1972. Dzięki temu powstała ekonomia behawioralna, a Kahneman jest między innymi autorem sławnej książki pt. "Pułapki myślenia. O myśleniu szybkim i wolnym".
Można z powodzeniem stwierdzić, że każdy błąd poznawczy jest ograniczeniem prawidłowego postrzegania rzeczywistości, która nas otacza. Takie pomyłki nazywa się również heurystyką lub błędem kognitywnym.
Błędy poznawcze wpływają w sposób fundamentalny na to, jak zapamiętujemy wydarzenia. Prowadzi to do uproszczonego i zniekształconego zapamiętywania informacji. W szczególności do zapamiętywania tylko tych danych, które potwierdzają nasze założenia. Jednym z głównych powodów zaprzeczania rzeczywistości jest skłonność do zachowania dobrego samopoczucia.
Inny powód to fakt naukowy, że nasz umysł lubi chodzić na skróty. Dlaczego? Po pierwsze, dlatego, że świadome przetworzenie wszystkich docierających do nas informacji zajmowałoby dużo czasu. Po drugie, dlatego, że nasz mózg zużywa dużo więcej energii na przetworzenie informacji i analizę opcji, które nie są zgodne z wytworzonymi już szybkimi ścieżkami neuronowymi.
Nasz osąd jest szczególnie zaburzony w sytuacjach niepewnych. Nieuświadomione błędy poznawcze dochodzą do głosu najczęściej wtedy, gdy musimy szybko podejmować decyzje lub (z powodu czynników zewnętrznych) jesteśmy zmuszeni do oceny na podstawie niepełnych informacji.
Najczęściej mamy tendencję do podejmowania decyzji w niepewnych sytuacjach bez uwzględnienia prawdopodobieństwa potencjalnych zdarzeń.
Sytuację, w której jesteśmy pod presją czasu lub pod wpływem silnych emocji, naukowcy określają stanem ograniczonych zasobów poznawczych. Wtedy często bierzemy pod uwagę niewłaściwe czynniki, które znacząco wpływają na formułowanie poprawnych sądów.
Najlepszym przykładem jest tendencja do przeceniania znaczenia informacji, które są dla nas łatwo dostępne. W ten sposób szybko skupiamy się na wybranym aspekcie, zupełnie ignorując pozostałe.
Błędy poznawcze – psychologia podejmowania decyzji.
Negatywny wpływ na nasze myślenie.
Wg Wikipedii wszystkich do dzisiaj opisanych błędów poznawczych, którymi zajmuje się psychologia, jest 188.
Nasza biblioteka zawiera 50 najważniejszych błędów poznawczych.
Każdy przykład błędu poznawczego przedstawiamy w formie infografiki.
Te infografiki można pobierać i wykorzystywać dowolnie!
Jednym z naszych ulubionych jest efekt Dunninga-Krugera. Można go podsumować takim zgrabnym zdaniem: "Ignorancja jest stanem błogosławionym"
(bo jeśli nie wiesz, że czegoś nie wiesz, to się nie martwisz i nie stresujesz).
Ten błąd poznawczy znajdziesz poniżej na infografice nr 17.
Jednym z błędów poznawczych najczęściej spotykanych w świecie korporacji jest Przekleństwo Wiedzy
(ang. curse of knowledge or curse of expertise bias). Jest przyczyną wielu nieporozumień w komunikacji (infografika nr 9). Równie często w środowisku biznesowym występuje myślenie grupowo (ang. groupthink bias).
Na tę przypadłość często chorują tzw. "management teams" (infografika nr 5).
Niestety równie często postawą prezentowaną przez te zespoły jest obwinianie innych w przypadku porażki i tendencja do przypisywania sobie zasług w przypadku sukcesu, czyli tzw. egotyzm atrybucyjny (ang. self-serving bias). A liderom biznesowym na najwyższych szczeblach często towarzyszy złudzenie ponadprzeciętności (ang. better-than-average effect). To tendencja do oceniania siebie dużo wyżej, niż innych ludzi.
A w codziennym życiu najczęściej chyba dotyka każdego z nas naiwny realizm
(ang. naive realism). To bardzo silne źródło nieporozumień, sporów i konfliktów (infografika nr 14).
Wśród innych błędów poznawczych warto wymienić podstawowy błąd atrybucji, efekt potwierdzenia (inaczej samospełniające się przewidywania), efekt aureoli (inaczej efekt halo lub pierwsze wrażenie), efekt ślepej plamki, heurystykę dostępności (ang. availability heuristic) oraz efekt wspierania decyzji.
Błąd dostępności polega na opieraniu się w pierwszej kolejności na łatwo dostępnych informacjach i niepodejmowaniu wysiłku głębszej analizy innych danych. Występuje bardzo często przy inwestowaniu środków finansowych. A efekt wspierania decyzji to skłonność do lepszego pamiętania własnych decyzji niż w rzeczywistości były. To tendencja do lepszego pamiętania argumentów przemawiających za podjętą przez nas decyzją, niż przeciwko niej. I to ma zgubny wpływ na nasze kolejne wybory.
W marketingu często występuje błąd reprezentatywności (czyli niewłaściwa ocena prawdopodobieństwa zdarzenia na podstawie wcześniejszego wystąpienia podobnego zdarzenia).
I ma to miejsce na dwa sposoby. Z jednej strony, firmy mogą kierować swoje kampanie do niewłaściwej grupy docelowej bezrefleksyjnie, kopiując konkurencję, która odnosi sukcesy. Z drugiej strony, w reklamach zawarte są skopiowane schematy myślowe, które mają być bliskie odbiorcom i uaktywniać się w sytuacjach, w których łatwo wyłączyć zdrowy rozsądek.
Innym kanonem wykorzystywanym przez reklamodawców jest efekt izolacji, czyli nasza tendencja do lepszego zapamiętywania obiektów, które w jakikolwiek sposób wyróżniają się w otoczeniu. Można by wręcz powiedzieć, że w trzeciej dekadzie XXI wieku mottem wielu osób stało się zawołanie "Wyróżnij się albo zgiń!".
A w sprzedaży bezpośredniej króluje efekt szczyt-końcowy (ang. peak-end rule). To nasza tendencja do oceniania doświadczeń wyłącznie na podstawie najbardziej emocjonalnego momentu (choć informacje przekazane w tym momencie mogą być tak naprawdę mało istotne dla dokonania właściwego dla nas wyboru) oraz samego zakończenia rozmowy. Najbardziej pamiętamy te dwie chwile.
Lista błędów poznawczych w formie graficznej biblioteki to jeszcze nie wszystko, co dla Ciebie przygotowaliśmy. Znajdziesz tu również bardziej szczegółowe opisy pięciu błędów kognitywnych, które według nas najczęściej występują w zachodnim świecie XXI wieku.
Ponadto, na końcu tego opracowania znajdziesz konkretne wskazówki, które w pięciu krokach wyjaśniają,
jak błędy poznawcze identyfikować, jak je eliminować i jak ich unikać w przyszłości.
I czeka na Ciebie również jedna dodatkowa niespodzianka!
Jeśli dotarłeś do tego miejsca mam dla Ciebie specjalny prezent.
Pod poniższym linkiem znajdziesz, naszym zdaniem, najbardziej kompletne zestawienie
pokazane na jednej infografice:
A jeśli jesteś mocno zainteresowany również takimi tematami, jak:
Myślenie Krytyczne.
Błędy Logiczne.
Kreatywność.
Burza Mózgów.
pod poniższym linkiem znajdziesz bardzo atrakcyjne infografiki, plakaty i wizualizacje, dostępne zarówno w formie elektronicznej, jak i fizycznej, a wśród nich, między innymi, bezpłatny plakat oraz Interaktywne Biblioteki:
Pięć najważniejszych heurystyk spośród listy błędów poznawczych, które warto znać i przepracować.
Na jakie zniekształcenia poznawcze należy zwracać szczególną uwagę? Z którymi spotykamy się najczęściej w codziennym życiu? Które skróty mają najgorsze skutki i jakich błędów w myśleniu należy unikać w pierwszej kolejności?
Nie znaleźliśmy wiarygodnych źródeł wiedzy ani miarodajnych raportów dotyczących błędów poznawczych. Takich, które podawałyby poparte badaniami informacje o tym, które z nich są popełniane przez ludzi najczęściej.
I prawdopodobnie takie zestawienie wyglądałoby inaczej w zależności od kręgów kulturowych, płci, wieku i profilu zawodowego.
Przedstawiamy więc nasz subiektywny wybór. Według nas w dzisiejszym świecie to one najbardziej wpływają na nasz proces decyzyjny – zarówno w pracy, jak i w życiu prywatnym. To wzorce sytuacyjne, których nie wolno ignorować. Szczególnie w przypadku podejmowania szybkich decyzji na podstawie ograniczonych danych.
1. Efekt zakotwiczenia (ang. Anchoring Effect)
Ten skrót myślowy silnie wpływa na decyzje, które ludzie podejmują, szczególnie w przypadku zakupów. To tendencja do zbytniego polegania na własnych doświadczeniach z przeszłości oraz na informacjach często powtarzanych w mediach lub handlu. Bierzemy pod uwagę i zakotwiczamy się w tym, co już wiemy (lub co nam często powtarzano), i w ten sposób możemy ulegać manipulacji lub ograniczać możliwość swojego wyboru. Np. jak tu nie skorzystać z obniżek cen! I to szybko, bo zaraz ich nie będzie (a przecież w dzisiejszym świecie obniżki nie mają końca).
2. Efekty Fałszywego Konsensusu (ang. False Consensus Effect) oraz Naiwnego Realizmu (ang. Naive Realism)
Błąd poznawczy fałszywego konsensusu (ang. false consensus) może dotyczyć niemalże wszystkich sfer naszego życia. Bo wiąże się ze wszystkimi sytuacjami, w których komunikujemy się z innymi ludźmi. To nieuprawnione założenie, że inni myślą tak samo, że "wszyscy to wiedzą", że to "oczywista oczywistość".
Nie dopuszczamy do siebie lub nie zdajemy sobie sprawy, że ktoś może myśleć inaczej niż my. A jeśli w bezpośredniej rozmowie nie słyszymy aktywnie wyrażonego odmiennego zdania, jesteśmy głęboko przekonani, że inni się z nami zgadzają (infografika nr 8).
Błąd fałszywego konsensusu jest bardzo podobny do naiwnego realizmu (ang. naive realism). W tym drugim przypadku opieramy się na wierzeniu, że zawsze widzimy obiektywną rzeczywistość, że "tak jest naprawdę", że "taki jest świat". To silne źródło nieporozumień, zwłaszcza w bezpośredniej komunikacji między ludźmi. Aby dobrze zobrazować naiwny realizm, wystarczy spojrzeć na infografikę nr 14.
3. Efekty Stereotypu (ang. Stereotyping) oraz Stronniczości Grupowej (ang. In-Group Favoritism)
Dzisiejszy świat coraz bardziej się globalizuje, ale paradoksalnie coraz bardziej się dzieli. Pędzimy coraz szybciej i coraz bardziej boimy się tego, czego nie znamy lub czego nie rozumiemy. A nie chcemy (lub nie mamy czasu!) dokonać wysiłku, by najpierw coś zrozumieć.
Efekt stereotypu oraz efekt stronniczości grupowej tego właśnie dotyczą. Bardzo szybko wydajemy osądy o innych bez sprawdzenia ważnych szczegółów (czasami bez sprawdzenia czegokolwiek) i bardzo szybko przypisujemy innym generalne cechy na podstawie tylko wyrywkowych lub powierzchownych cech, jak np. przynależności lub nie (często pozornej) do "naszej" grupy. Robimy tak nawet wtedy, gdy istnieją łatwo dostępne informacje, które mówią co innego.
W przezwyciężeniu tych dwóch błędów bardzo może pomóc praktykowanie myślenia krytycznego, ciekawość świata oraz postawa otwartości i pokory. Można to zrealizować np. dzięki pracy w międzynarodowym środowisku.
Na koniec warto jeszcze podać kilka słów wyjaśnienia nt. wspomnianej we wstępie heurystyki dostępności. To uproszczona metoda wyciągania wniosków polegająca na przypisywaniu większego prawdopodobieństwa zdarzeniom, które łatwiej nam przywołać z pamięci i są bardziej nacechowane emocjonalnie. Szybko i podświadomie kojarzymy daną sytuację z czymś, co już spotkało nas w przeszłości i wiązało się z przeżyciem emocjonalnym — zarówno pozytywnym, jak i negatywnym. Liczy się natężenie tej emocji.
I o naszą uwagę prosi się również efekt skupienia. I choć nie został on uwzględniony w naszym rankingu, to chcielibyśmy poświęcić mu osobne miejsce, gdyż wiąże się on z inwestycjami finansowymi., negocjacjami lub naszą oceną czyjegoś poziomu szczęścia.
Czym jest efekt skupienia?
To przywiązywanie zbyt dużej wagi do jednego szczegółu, co zaburza pełny obraz, uniemożliwia dostrzeżenie wielu dostępnych możliwości i w efekcie utrudnia racjonalną ocenę preferowanego rozwiązania. W naszym myśleniu bierzemy pod uwagę tylko mały wycinek rzeczywistości. I opierając się chociażby na rachunku prawdopodobieństwa możemy jasno stwierdzić, że nasza szansa na podjęcie właściwej decyzji w oparciu o ten wycinek, zamiast na podstawie możliwie kompletnych danych, jest nikła.
Jak zmniejszyć prawdopodobieństwo błędnych decyzji? Jak unikać zniekształceń poznawczych?
Po takiej dawce informacji na usta ciśnie się oczywiste pytanie:
Jak zatem identyfikować swoje błędy poznawcze i jak ich uniknąć w przyszłości?
Poniżej znajdziesz konkretne wskazówki, które w pięciu krokach wyjaśniają, co jest potrzebne i co trzeba robić, aby, po pierwsze, wypracować umiejętność identyfikowania takich błędów, a po drugie, nie popełniać ich w odniesieniu do przyszłych zdarzeń.
1. Zaakceptuj, że możesz mieć uprzedzenia. A potem bądź uważny.
Każdy z nas posiada nieuświadomione uprzedzenia. Wynika to choćby z kultury, w której się urodziliśmy i w której zostaliśmy wychowani. Trzeba więc zacząć od zaakceptowania tego faktu, a następnie uważnie tropić swoje nieświadome uprzedzenia i pracować nad ich zmianą.
Zwracanie uwagi na swoje myśli oraz ich weryfikowanie może pomóc zidentyfikować błędne założenia, na których obecnie się opierasz. Na przykład:
-
Czy wierzysz, że ludzie zawsze będą mówić, kiedy się nie zgadzają?
-
Czy uważasz, że okazywanie emocji w pracy - np. płacz - jest oznaką słabości?
-
Co sądzisz o osobie, która nie dotrzymuje terminu?
-
Co myślisz o członkach swojego zespołu, którzy z reguły są cisi na spotkaniach?
Kluczem jest zatrzymanie się na chwilę i zbadanie swoich przekonań tak, abyś mógł zobaczyć drugą osobę taką, jaką naprawdę jest. Zwłaszcza w środowisku pracy w dzisiejszych czasach może to nie być łatwe.
Bo mamy czasy nastawione na wyniki i pędzące z niesamowitą prędkością. Jako lider możesz łatwo pomyśleć, że na takie zabawy nie masz czasu. Jednak poświęcenie kilku minut na zadawanie sobie pytań może mieć ogromne znaczenie dla Ciebie i Twojego zespołu. Ostatni punkt zawiera bardzo konkretne pytania, których zadawanie warto regularnie ćwiczyć.
W ten sposób tak naprawdę zbudujesz zupełnie nową, bezcenną kompetencję, która uchroni Cię przed wieloma złymi decyzjami w przyszłości.
2. Otwórz się na inne opinie, zaakceptuj niezgodę, a nawet konflikt.
Pragnienie afirmacji jest rzeczą ludzką, zwłaszcza gdy jest się liderem. Ale jednym z ważnych zadań lidera jest obserwowanie, jak Twoje zachowania, działania i słowa wpływają na Twój zespół. Aby więc uniknąć pomyłek w ocenie sytuacji, zacznij praktykować otwartość na różnicę zdań. Ale nie tylko deklaratywnie — prawdziwie. I zacznij tę postawę praktykować małymi kroczkami. Warto podejmować wysiłek analizowania różnych argumentów, aby zrozumieć perspektywę drugiej strony.
Możesz np. zacząć od szczerej rozmowy z osobą, z którą z reguły "iskrzy". Po to, aby zrozumieć, jak Cię postrzega i co mógłbyś zacząć robić inaczej (broń Boże, nie po to, aby z nią dyskutować i udowodnić, że nie ma racji).
Jednym z bardzo częstych przypadków dużego i niewyartykułowanego nieporozumienia pomiędzy liderem, a podwładnym jest sytuacja, kiedy podwładny czuje się mikrozarządzany i przez to umniejszane są jego doświadczenia i autonomia, a Ty sądzisz, że pomagasz mu pokonywać wyzwania i wspierasz.
Więcej na ten temat możesz przeczytać w dedykowanej sekcji "Menedżer jako coach".
3. Pozwól innym kwestionować Twoje przekonania.
Nasz pogląd na siebie składa się z naszych doświadczeń życiowych i lekcji, których uczymy się po drodze. Nieświadome uprzedzenia powstają zwykle w wyniku tego, czego nauczono nas w dzieciństwie i młodości — w domu, w szkole, w rozmowach z przyjaciółmi oraz za pośrednictwem mediów. Najbardziej ukryte i ograniczające przekonania są z reguły wynikiem doznanego cierpienia.
Kiedy ktoś kwestionuje te od dawna stosowane przez nas wzorce, może to być dla nas niewygodne, a nawet postrzegane jako niebezpieczne. W pierwszej chwili nastąpi więc opór. Jak to ktoś mądrze powiedział:
"Większość ludzi nie chce prawdy. Chce tylko potwierdzenia, że iluzja, w której żyją, jest prawdą."
Zamiast przyjmować postawę obronną, zwróć uwagę na swoją natychmiastową reakcję. Zanim zaczniesz działać w odpowiedzi na zachowanie, weź głęboki oddech i spróbuj zmienić nastawienie. Podejdź do sytuacji z ciekawością i pozytywną intencją. Np., tak, jak podchodzi się do eksperymentu, który może odpowiedzieć na pytanie: A co, jeśli ...
Twoje dotychczasowe nieświadome wzorce myślowe nie muszą być ślepymi zaułkami. Każda konfrontacja jest okazją do przetarcia nowej ścieżki i (jeśli jesteś liderem) doskonalenia swojego przywództwa.
Jako lider decydujesz, jaką atmosferę stwarzasz wokół siebie. A będąc autentycznym i otwartym na inne punkty widzenia, w naturalny sposób będziesz stwarzał dla innych przestrzeń do takich zachowań. W przeciwnym razie nadal możesz trwać w (błędnym) przekonaniu (aka błędzie poznawczym), że jeżeli nikt głośno nie kwestionuje Twoich opinii, to znaczy, że wszyscy się z Tobą zgadzają!
4. Przyjmuj różne perspektywy.
Z ludźmi, których światopogląd różni się od Twojego, warto nie tylko wymieniać feedback, ale również regularnie wchodzić w interakcje i starać się budować znaczące relacje. Często jest tak, że dwie silne osobowości, które na początku walczą ze sobą niczym najwięksi wrogowie, stają się potem najlepszymi przyjaciółmi.
Ale nawet jeśli tylko będziesz się angażować w debaty z osobami o odmiennym punkcie widzenia, to takie doświadczenie poszerzy Twój sposób rozumowania i zachęci Cię do bycia osobą bardziej inkluzywną (i kreatywną). Co więcej, takie debaty nauczą Cię, jak rozmawiać z osobami o odmiennym światopoglądzie, jak do nich dotrzeć, jak umiejętnie przekonywać do swoich racji. To kolejna bezcenna umiejętność. Zwłaszcza w dzisiejszym świecie biznesu.
Zachęcam Cię również do krytycznego spojrzenia na swoją sieć kontaktów. Czy przypadkiem większość z tych osób nie jest "taka jak Ty"? Jeżeli pracujesz w środowisku międzynarodowym, jak duża jest reprezentacja np. Azji, Ameryki Południowej czy Afryki w Twojej sieci? Warto też zastanowić się, kiedy ostatnio przeczytałeś książkę inną, niż wszystkie dotychczasowe.
Uczenie się przyjmowania różnych perspektyw może początkowo wydawać się trudne, ale świadomy wysiłek pomoże. Zmiana – jakakolwiek – jest niewygodna. Najważniejszą rzeczą, jaką możesz zrobić jako lider, jest przygotowanie się na ten dyskomfort. Każda faza Twojej przywódczej podróży będzie wymagała poświęcenia czasu na introspekcję, po to, żeby wyjść z niej jako osoba bardziej samoświadoma.
5. Zacznij regularnie praktykować self-coaching.
Na naszym blogu znajdziesz cykl artykułów nt. self-coachingu. Ta metoda rozwoju osobistego może być bardzo przydatna dla osób bardziej dojrzałych i doświadczonych zawodowo. I niezwykle skuteczna w obszarze identyfikowania i korygowania własnych błędów poznawczych. Równie skuteczne może być skorzystanie z coachingu przywództwa.
A jeżeli nie masz czasu (sic!) na czytanie cyklu artykułów, oto lista przykładowych pytań, z którymi możesz pracować:
-
Jakie są moje najbardziej fundamentalne przekonania?
-
W jaki sposób mogą one ograniczać lub uniemożliwiać współpracę z innymi?
-
Jak reaguję na ludzi z różnych środowisk? Czy trzymam się stereotypów lub założeń dotyczących określonej grupy społecznej?
-
Jak bardzo, jako menedżer, uznaję i wykorzystuję różnice w swoim zespole?
-
Jak mój zespół opisałby mój styl przywództwa, gdyby dzielił się swoimi doświadczeniami z pracy ze mną?
-
Jak bardzo moje słowa i czyny odzwierciedlają moje intencje?
-
Jak często stawiam się w sytuacji drugiej strony i staram się zrozumieć powody jej punktu widzenia?
A jeśli jesteś gotowa / gotów pogłębić swoją wiedzę o tym, co naprawdę sądzą o Tobie współpracownicy lub inne osoby z pracy - oto przykłady zwrotów, które możesz wykorzystać:
-
Jaką jedną rzecz, którą robię, wymieniłabyś jako tę, która sprawia, że oddalamy się od siebie?
-
Dziękuję Ci. Nie zdawałem sobie z tego sprawy. Pracuję nad sobą i rozumiem, że wszyscy mamy nieświadome uprzedzenia lub ślepe punkty. Czym jeszcze możesz się ze mną podzielić na temat wpływu moich działań?
-
Naprawdę doceniam, że dzielisz się tym ze mną. Co jeszcze zauważyłeś? O czym powinienem wiedzieć?
-
Nie myślałem o tym w ten sposób, dopóki nie podzieliłeś się swoimi poglądami. Czy mógłbyś powiedzieć więcej?
Każdy z nas popełnia błędy i każdy nosi w sobie błędy poznawcze. Mamy nadzieję, że opisane przez nas mechanizmy, uzupełnione bardzo praktycznymi wskazówkami, pomogą Ci zminimalizować ryzyko do zera i staną się pomocnym narzędziem wspierającym nie tylko właściwe decyzje biznesowe, ale również te podejmowane w życiu prywatnym.
A jeżeli chciałbyś dowiedzieć się jeszcze więcej, zapraszamy do przeczytania specjalnego artykułu na naszym blogu, który opisuje syndrom gotowanej żaby, efekt Pollyanny oraz syndrom wysokiego maku. Te trzy syndromy są bardzo charakterystyczne dla środowiska biznesowego XXI wieku. Pracownik jako gotująca się żaba to wyjątkowo ciekawe zjawisko psychologiczne., a wiele osób zaczyna odczuwać ten efekt w sposób niezwykle bolesny.
Pozdrawiam serdecznie,
Certyfikowany coach biznesowy.
Autor infografik.
Powrót do strony książki o samorozwoju.