Maurice Ravel: kompozytor czy fortepianowy inżynier?

Gdy Europa rozpływała się w emocjonalnej muzyce impresjonistów, francuski kompozytor Ravel pozostawał wierny technice, która nie pozostawiała miejsca na improwizacje i osobiste interpretacje. Dzięki drobiazgowej notacji i zabójczej precyzji zyskał sławę “perfekcyjnego zegarmistrza”. Uważał się za kompozytora rozumu, nie serca. Traktował twórczość jak ćwiczenie intelektualne.

Poznaj krótką biografię Maurice'a Ravela i chorobę, z którą się zmagał. Czy dziś zostałaby ona zaliczona do szeroko rozumianego spektrum neuroróżnorodności?

Maurice Ravel: krótka biografia, ciekawostki, cytaty.

Joseph Maurice Ravel urodził się 7 marca 1875 w Ciboure we Francji, a zmarł. 28 grudnia 1937 w Paryżu po długiej walce z chorobą mózgu. Choć większość jego dzieł to pieśni i utwory fortepianowe, najbardziej znane są jego utwory orkiestrowe. Był przede wszystkim pionierem impresjonizmu, a jednocześnie rywalizował z Claudem Debussy'm o miano prekursora tego stylu w muzyce.

Dzieciństwo i wczesne lata.

Maurice pochodził z rodziny wielokulturowej. Ojciec miał pochodzenie szwajcarskie, a matka była baskijką. To wniosło do jego wychowania tolerancję oraz wrażliwość na kultury narodowe i regionalne. Choć ojciec był inżynierem, wymagał od syna nauki gry na fortepianie. Swoje studia muzyczne Maurice odbył w Konserwatorium Paryskim w latach 1889 – 1895 i ponownie w latach 1897 – 1905.

W pierwszej kolejności studiował w klasie fortepianu, następnie uczył się harmonii i po dwuletniej przerwie powrócił, by uczyć się kompozycji u G. Faurégo i kontrapunktu u A. Gédalge’a.

Rozpoczął studia w wieku 14 lat. W czasie pobytu w konserwatorium aż pięciokrotnie próbował zdobyć prestiżową nagrodę Prix de Rome. Jego ostateczne odrzucenie w eliminacjach w 1905 roku wywołało publiczny skandal znany jako "Affaire Ravel", który doprowadził nawet do rezygnacji ówczesnego dyrektora Konserwatorium Paryskiego, Théodore'a Dubois.

Po tym wydarzeniu Ravel opuścił uczelnię, co paradoksalnie zapoczątkowało największy rozkwit jego niezależnej twórczości.

I wojna światowa i lata średnie.

W czasie I wojny światowej Ravel służył jako kierowca ciężarówki i ambulansu w armii francuskiej. Służba na froncie oraz trudne warunki doprowadziły u niego do odmrożeń i dyzenterii. W 1917 roku zmarła jego matka, co było dla niego ogromnym ciosem.

Te tragiczne doświadczenia wojenne i osobiste znalazły ujście w suicie fortepianowej 'Le Tombeau de Couperin', będącej muzycznym hołdem dla poległych przyjaciół. Po wojnie powrócił do komponowania i rozpoczął intensywne podróże.

Ravel znany był ze swojej niezależności – wielokrotnie odmawiał przyjęcia francuskiej Legii Honorowej (m.in. w 1920 roku), co wywołało niemały skandal w kręgach rządowych i artystycznych. Uważał, że państwo nie powinno ingerować w sztukę.

Z chęcią przyjmował jednak odznaczenia zagraniczne: w 1926 roku Order Leopolda w Belgii, a w latach trzydziestych Order Karola I w Rumunii oraz tytuł komandora z Gwiazdą Orderu Izabeli Katolickiej w Hiszpanii.

W życiu prywatnym był skrupulatnym inżynierem. Zamiłowanie do mechaniki odziedziczył po ojcu, który był inżynierem i wynalazcą (stworzył m.in. wczesną wersję samochodu cyrkowego wykonującego salto). Sam Ravel, obdarzony niezwykłymi zdolnościami manualnymi, w wolnym czasie lepił z chleba maleńkie figurki i z fascynacją kolekcjonował oraz rzeźbił mechanicznie poruszane laleczki.

W 1928 roku Ravel odbył triumfalne, wielomiesięczne tournée po Ameryce Północnej. Odwiedził liczne miasta, w tym Nowy Orlean, a w Nowym Jorku chłonął muzykę w klubach jazzowych Harlemu.

To właśnie tam nawiązał bezpośrednią relację z George'em Gershwinem, co wywarło ogromny wpływ na obu twórców. Echa amerykańskiego jazzu wyraźnie słychać w jego późniejszych dziełach, takich jak Koncert fortepianowy G-dur (1931) oraz Koncert fortepianowy D-dur na lewą rękę, napisany specjalnie dla Paula Wittgenstein – pianisty, który stracił rękę podczas I wojny światowej.

Wystąpił w niemal wszystkich krajach Europy, a w 1932 odbył ostatnie tournée po Europie z pianistką Marguerite Long. Dzięki temu w marcu tegoż roku mogła go wysłuchać Warszawa, gdzie dyrygował orkiestrą symfoniczną Filharmonii Warszawskiej.

Po zakończeniu tournée w tym samym roku uległ wypadkowi samochodowemu i od tego czasu stan jego zdrowia regularnie się pogarszał.

Późne lata i postępujące kłopoty ze zdrowiem.

W roku 1928, podczas wakacji nad jeziorem Saint-Jean-de-Luz, nagle odkrył, że nie jest w stanie utrzymać się na wodzie (a zawsze był doskonałym pływakiem). W październiku 1932 roku w Paryżu miał wypadek samochodowy. Stracił kilka zębów, doznał obrażeń twarzy i kręgosłupa.

Nic nie wskazywało na to, by miał też uszkodzony mózg, ale jego stan zaczął się pogarszać. Pogłębiły się afazja i trudności z pisaniem.

"Nie mogę, nie mogę się podpisać" – mówił swojej impresario.

Jego ostatnia korespondencja pochodzi z 1934 roku. Składał kondolencje przyjacielowi Maurice’owi Delange po śmierci matki. Skreślenie 50 słów zajęło mu 8 dni. Chociaż “słyszał słowa w swojej głowie”, nie pamiętał, jak je tworzyć, więc wertował słownik Larousse’a, aż natrafił na odpowiednią frazę.

Ostatnie dni, operacja mózgu i śmierć.

Stan kompozytora nieubłaganie się pogarszał. W grudniu 1937 roku, w desperackiej próbie ratowania jego zdrowia i zdiagnozowania problemu, Ravel przeszedł operację mózgu. Niestety, zabieg nie przyniósł oczekiwanej poprawy.

Maurice Ravel zmarł zaledwie dziesięć dni po operacji, 28 grudnia 1937 roku, pozostawiając po sobie jedno z najbardziej unikalnych dziedzictw w historii muzyki.

Nie był jedyną wielką postacią, którą dotknęły ograniczenia lat 30. XX wieku.

Medycyna stała wtedy u progu wielkiego przełomu. Co prawda Alexander Fleming odkrył penicylinę już w 1928 roku, jednak antybiotyki nie były jeszcze produkowane na masową skalę ani powszechnie dostępne w praktyce klinicznej.

Ta luka czasowa, w połączeniu z prymitywnymi metodami diagnostycznymi, sprawiała, że ​​nawet najbogatsi i najbardziej wpływowi ludzie ulegali schorzeniom, które dziś można łatwo wyleczyć za pomocą środków dostępnych w każdej aptece.

Należeli do nich m.in. :

• George Gershwin (zmarły w roku 1937) - genialny amerykański kompozytor, który zaczął odczuwać silne bóle głowy, czuć zapach palonej gumy i mieć problemy z koordynacją. Ponieważ nie istniały nieinwazyjne metody obrazowania mózgu, lekarze bagatelizowali jego objawy, uznając je za histerię lub przepracowanie. Zanim rozpoznali guz mózgu, prymitywna, pilna operacja nie była w stanie go uratować w wieku 38 lat.

  
  

• Irving Thalberg (1936) - „cudowne dziecko” Hollywood i szef produkcji w studiu MGM spędził ostatnie lata życia w nieustannym cieniu wady serca, z którą przyszedł na świat. Wobec braku zaawansowanej opieki kardiologicznej oraz nowoczesnych antybiotyków, zdolnych zwalczyć wtórne infekcje, zwykła grypa błyskawicznie przerodziła się w śmiertelne zapalenie płuc. Thalberg zmarł w wieku 37 lat.

  
  

• Jean Harlow (1937) - słynna aktorka, znana jako „blond seksbomba”, zachorowała na coś, co przypominało ciężką grypę. W rzeczywistości cierpiała na ostrą niewydolność nerek (mocznicę), prawdopodobnie powikłanie szkarlatyny, którą przeszła w dzieciństwie. Ponieważ do czasu upowszechnienia dializ i przeszczepów nerek pozostawały jeszcze dekady, jej organizm powoli ulegał samozatruciu. Zmarła w wieku zaledwie 26 lat. Lekarze nie byli w stanie zrobić nic poza podawaniem jej środków uspokajających.

Jakie są najbardziej znane dzieła Ravela?

Jego najbardziej znane dzieła to m.in. "Boléro" (1928); monumentalny balet "Daphnis et Chloé" z udziałem chóru, uznawany za jedno z największych osiągnięć impresjonizmu muzycznego (1912); koncert fortepianowy D-dur na lewą rękę (Concerto pour la main gauche, 1929-30); "Pawana na śmierć infantki" (Pavane pour une infante défunte, 1899), nastrojowa miniatura fortepianowa; oraz wirtuozowski, niezwykle wymagający technicznie cykl trzech miniatur fortepianowych "Gaspard de la Nuit" (1908).

Stworzył wiele utworów kameralnych na skrzypce i fortepian, a także pieśni i tańce. Wiele swoich miniatur po latach opracował na orkiestrę. Szczególne upodobanie do walca zaowocowało 20 instrumentacjami tego gatunku. Ravel komponował również balety i opery (wśród których przeważała forma 1-aktowa). Ponadto cieszył się sławą jako pianista wykonujący własne utwory.

Wśród innych znanych dzieł na pierwszym miejscu należy wymienić takie pozycje jak:

• Miniatura fortepianowa "Jeux d'eau" (po polsku "Igraszki Wody", 1901) - utwór uznawany za absolutny kamień milowy impresjonizmu muzycznego oraz pierwsze w pełni dojrzałe, nowatorskie dzieło fortepianowe Ravela, które zrewolucjonizowało technikę pianistyczną.
  

• Kwartet smyczkowy F-dur (1902-03), z którym wiąże się burzliwa historia odrzucenia utworu przez Konserwatorium Paryskie. To jeden z najbardziej wyrazistych przykładów konfliktu młodego geniuszu z skostniałą, akademicką machiną. Głównym zarzutem był brak prostoty.
  

• Menuet cis-moll (Menuet en ut dièse mineur, 1904), opublikowany dopiero po śmierci kompozytora (opus posth.), przez lata pozostawał w cieniu jego wielkich cykli, a dziś stanowi prawdziwą perełkę dla odkrywców mniej znanych kart historii muzyki.
  

• Pieśń na głos i fortepian „Noël des jouets” ("Boże Narodzenie zabawek"), skomponowana pod koniec 1904 roku lub na początku 1905 roku. Ravel napisał do niej również własny tekst.
  

• Cykl fortepianowy "Miroirs" (1904–1905) – każde z pięciu ogniw wchodzących w skład tego cyklu zostało dedykowane innemu członkowi paryskiej grupy artystycznej Les Apaches, do której kompozytor należał.
  

• Sonatina (1903–1905) – klasyczna w formie, lekka i przejrzysta kompozycja fortepianowa. 
  

• Rapsodia hiszpańska (1907) – utwór odzwierciedlający fascynację kompozytora hiszpańskimi korzeniami matki.
  

• Trio fortepianowe a-moll (1914) – jedno z najważniejszych dzieł kameralnych Ravela.
  

• Nagrobek Couperina (Le tombeau de Couperin, 1917) – suita fortepianowa będąca hołdem dla francuskiego baroku (później również w wersji na orkiestrę).
  

• Poemat choreograficzny "La valse, poème choréographique" (1920) – wizjoneryjski poemat będący mroczną, hipnotyczną apoteozą wiedeńskiego walca.
  

• Opera "L’enfant et les sortilèges" (dziecko i czary, 1925) wyróżnia się jako jedno z najbardziej oryginalnych, nowatorskich i technicznie wymagających dzieł w całej historii teatru muzycznego.

  
  

• Koncert fortepianowy G-dur (1931) – żywiołowy koncert łączący elementy jazzu i muzyki klasycznej.

W początkowym okresie twórczości pozostawał pod wpływem romantyków, w szczególności Emmanuela Chabriera oraz modernisty Erika Satie, których poznał osobiście i podziwiał. W ostatnich latach swego życia zbliżył się do neoklasycyzmu.

Jego styl muzyczny charakteryzował się szczególną rytmiką i wyrafinowaną orkiestracją. Utwory Ravela wymagają od instrumentalistów niezwykłych zdolności technicznych i swego rodzaju brawury wykonawczej. Igor Strawiński nazwał go wręcz "szwajcarskim zegarmistrzem muzyki", co idealnie oddawało jego obsesję na punkcie precyzji.

Mieszanka kulturowa rodziny, w której się wychował, sprawiła, że w jego twórczości można znaleźć inspiracje muzyką hiszpańską i orientalną. I podobnie jak u Debussy’ego słychać również fascynację oryginalnością muzyki rosyjskiej, która była popularna w Paryżu na początku XX wieku.

Pisząc swoje największe dzieło “Bolero”, miał już 53 lata. Ani on, ani nikt z jego przyjaciół nie podejrzewał nawet nadchodzącej tragedii, ale już wówczas tak dokładny i skrupulatny kompozytor zaczął robić błędy ortograficzne w listach, a jego pismo stało się rozchwiane i niechlujne.

“Udało mi się stworzyć tylko jedno dzieło godne uwagi – Bolero. Niestety nie ma w nim ani trochę muzyki. To tylko misterna tkanina symfoniczna.” – tak podsumował swoją największą kompozycję.

Choroba mózgu Maurice'a Ravela i jej wpływ na jego późną twórczość.

Dużo wskazuje na to, że Ravel cierpiał na proces neurodegeneracyjny przedniej części mózgu. I kiedy pisał "Bolero”, najprawdopodobniej był już chory. Choroba nie została jednoznacznie rozpoznana i do dziś pozostaje tajemnicą.

Czy w jego pracach słychać, że skrupulatna i kalkulująca każde posunięcie lewa półkula mózgu, odpowiedzialna za “inżynieryjną” część natury kompozytora, milknie i dopuszcza do głosu prawą – tę wrażliwą, nieokiełznaną i artystyczną?

Znawcy muzyki twierdzą, że tak. Podkreślają dostrzegalną zmianę stylu i struktury, widoczną w “Bolero”.

Natomiast kulminacja spontaniczności następuje w “Koncercie na lewą rękę” – jazzującym, o nieregularnym, pulsującym przebiegu, z częstymi zmianami rytmu, synkopowaniem i niespotykanym dotąd bogactwem instrumentalnym.

📌 Podsumowanie: wirtuozeria instrumentów.

Według krytyków Maurycy Ravel nie tylko wykorzystał zdobycze impresjonistów, ale także stworzył własny styl instrumentacji o niebywałej przejrzystości i finezji.

• Stał się częścią Société des Apaches, grupy francuskich artystów, symbolu artystycznego buntu, której zadedykował swój utwór „Miroirs”.

  
  

• Był mistrzem dobierania odpowiednich instrumentów i w ten sposób wzmacniania przesłania artystycznego. Bardzo charakterystyczne dla jego muzyki jest eksponowanie fletów, klarnetów i innych instrumentów drewnianych oraz trąbek z tłumikami.

  
  

• Wg wielu stał się raczej wielkim klasykiem na gruncie muzyki XX w., nieporównanym mistrzem formy, z wyjątkową precyzją i logiką konstruującym wszystkie jej elementy.

  
  

• Ale niektórzy krytycy są zdania, że nie sposób mówić o sztuce, twórczości i zamysłach artystycznych, gdy jej autor nie jest w pełni władz umysłowych.

Czy faktycznie? Posłuchajcie trzech poniższych orkiestracji i zdecydujcie sami.

Boléro.

Boléro w wykonaniu London Symphony Orchestra.

Koncert na lewą rękę - Concerto pour la main gauche.

"Koncert na lewą rękę" w wykonaniu Yuja Wang.

Pawana na śmierć infantki - Pavane pour une infante défunte.

Pavane pour une infante défunte w wykonaniu Narodowej Orkiestry Francji.

Źródła:

• Józef Kański, Przewodnik Operowy, PWM 1997.

• Wikipedia - Wolna Encyklopedia Internetowa.

Sprawdź także powiązane artykuły:

Poznaj życiorysy i osiągnięcia innych postaci, które inspirują swoją postawą życiową:

• Keanu Reeves - twardziel z sercem anioła.

• Marilyn vos Savant - osoba z najwyższym IQ w Księdze Rekordów Guinnessa.

• Byron Katie: "oświecona" kobieta z Barstow.

• Andrea Bocelli: życiorys.

• Jan Sztaudynger i jego fraszki.

• The Beatles: członkowie zespołu idealnie zgranego.

  
  

• Ks. Jan Twardowski: cytaty o śmierci.

• Metoda Walta Disneya.

• Franz Kafka – o samotności człowieka.  

• Veronica Berti - miłość i rodzina.  

• Cytaty Paulo C–elho.

• Charles Bukowski - poezja o miłości i kobietach.

• O–iah Mountain Dreamer: zaproszenie do życia.

• Jak Brene Brown inspiruje do życia z wielką odwagą i wrażliwością.

  
  

• 50 umysłów, które zmieniły świat - kompletny przewodnik.