Wielki Głód na Ukrainie w latach 30. Holodomor to zbrodnia Stalina

Ryszard Skarbek
11 mar 2022
4 minut(y) czytania

Zaktualizowano: 11 godzin temu

Przy wejściu do parku pamięci w Kijowie stoi rzeźba niezwykle szczupłej dziewczyny o bardzo smutnym spojrzeniu, trzymającej w dłoniach garść pszenicy. Za jej plecami jest Świeca Pamięci. Ten pomnik jest poświęcony pamięci ofiar Wielkiego Głodu na Ukrainie.

W tym artykule zastanowimy się, czy Wielki Głód, czyli Holodomor (ukr. Голодомор) był tragicznym kataklizmem, czy też ludobójstwem i celową próbą zniszczenia narodu ukraińskiego przez Sowietów.

Jakie były przyczyny głodu na Ukrainie i kiedy do niego doszło?

Po zakończeniu I wojny światowej Ukraina stała się państwem niepodległym. Ukraińcy uważali się za kraj środkowoeuropejski, podobnie jak Polska, a nie wschodnioeuropejski, jak Rosja. Jednak w 1919 roku Związek Radziecki podjął pierwsze kroki w celu przejęcia tego państwa i „wessania” go do państw radzieckich.

Pod koniec lat dwudziestych XX wieku radziecki przywódca Józef Stalin umocnił swoją kontrolę nad Partią Komunistyczną. Czując się zagrożonym umacniającą się autonomią kulturalną Ukrainy, Stalin podjął działania mające na celu zniszczenie zarówno ukraińskiego chłopstwa, jak i elit intelektualnych, aby uniemożliwić im dążenie do niepodległości.

Chłopstwo uważano za „strażników tradycji, folkloru i muzyki, języka i literatury narodowej”. Częścią planu była również likwidacja Ukraińskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego.

Pomimo silnego oporu narodu ukraińskiego, ich kraj zniknął, a do 1922 roku został ogłoszony Ukraińską Socjalistyczną Republiką Radziecką (USRR).

Główne przyczyny Hołodomoru łączyły celową politykę i czynniki strukturalne:

przymusowe kolektywne rolnictwo,
nierealistyczne limity skupu zboża narzucone przez władze sowieckie,
masową konfiskatę żywności i nasion,
ograniczenia w przemieszczaniu się, które uniemożliwiały głodującym ludziom poszukiwanie pożywienia gdzie indziej,
środki karne, takie jak umieszczanie wsi na czarnej liście i konfiskata zwierząt gospodarskich, dalszy eksport zboża w celu finansowania industrializacji.

Ci, którzy sprzeciwiali się kolektywizacji i pracy w kołchozach, byli eksterminowani.

Słabe zbiory i pogoda w niektórych regionach pogorszyły sytuację, ale historycy podkreślają, że decyzje polityczne i represje przekształciły niedobory w głód, w którym zmarły miliony Ukraińców.

W 1932 roku, nie chcąc utracić kontroli nad głównym źródłem zboża w Europie, Stalin odebrał ukraińskim rolnikom ziemię, a także całe zboże, prowokując sztucznie wywołany głód. Celem było „nauczenie Ukraińców mądrości”, aby nie sprzeciwiali się już Moskwie. Ludzie, którzy wyprodukowali najwięcej zboża w Europie, zostali bez okruszka chleba.

Kiedy miał miejsce Hołodomor? Najbardziej intensywny okres przypadł na koniec 1932 roku i początek 1933 roku, choć skutki trwały długo po tych latach.

Szacunki dotyczące liczby ofiar śmiertelnych są różne: większość badaczy szacuje liczbę zgonów na sowieckiej Ukrainie na około 3–4 miliony osób, przy czym szersze szacunki (uwzględniające inne dotknięte regiony ZSRR i straty demograficzne) są niekiedy wyższe. Dokładna liczba ofiar śmiertelnych pozostaje przedmiotem dyskusji ze względu na ograniczoną i kontrowersyjną dokumentację archiwalną.

Ukraińskie słowo „Holodomor” oznacza „Wielki Głód” lub „Zabijanie głodem”.

Słowo Holodomor pochodzi z języka ukraińskiego. Składa się z fraz „hołod” (głód) i „moryty” (zabijać lub eksterminować) i jest powszechnie tłumaczone jako „śmierć głodowa” lub „eksterminacja głodowa”. Jest używane do opisania katastrofalnego głodu, który nawiedził sowiecką Ukrainę w latach 1932–1933.

Po angielsku Holodomor określany jest terminem "The Great Famine in Ukraine" lub "The Great Famine of 1932–1933 in Ukraine".

Szczyt Hołodomoru przypadł na wiosnę 1933 roku. W tym czasie co minutę umierało z głodu 17 osób, ponad 1000 na godzinę i prawie 24 500 dziennie! Ludzie dosłownie umierali z głodu na ulicach.

Podczas Hołodomoru na Ukrainie udokumentowano dowody powszechnego kanibalizmu. Ci, którzy dawali jedzenie innym, umierali. Ci, którzy odmawiali jedzenia zwłok, umierali. Ci, którzy odmawiali zabijania bliźnich, umierali.

W marcu 1933 roku tajna policja w guberni kijowskiej zbierała „dziesięć lub więcej doniesień o kanibalizmie każdego dnia”. Mimo to byli zdania, że „w rzeczywistości takich incydentów jest znacznie więcej” i większość nie została zgłoszona. W latach 1932 i 1933 na Ukrainie za kanibalizm skazano co najmniej 2 505 osób, choć rzeczywista liczba przypadków była z pewnością znacznie wyższa.

W opustoszałych wsiach Stalin osiedlił Rosjan. Podczas kolejnego spisu ludności wystąpił znaczny niedobór ludności. W związku z tym władze radzieckie unieważniły spis, zniszczyły dokumenty spisowe, a rachmistrzów rozstrzelano lub zesłano do gułagów, aby ukryć prawdę.

Decyzja o uznaniu Wielkiego Głodu na Ukrainie za ludobójstwo.

Wspólne oświadczenie Organizacji Narodów Zjednoczonych, podpisane przez 25 krajów w 2003 roku, oszacowało liczbę ofiar Hołodomoru na 7–10 milionów.

Od 2006 roku Ukraina i 15 innych krajów uznały Hołodomor za zbrodnię ludobójstwa dokonaną na narodzie ukraińskim przez reżim sowiecki. Nie można było się o tym uczyć w szkole, ponieważ niemal wszystkie dowody zostały zniszczone, a ofiary ukrywano przez dziesięciolecia. Do dziś odnajdywane są masowe groby.

Większość historyków, którzy badali ten okres w historii Ukrainy, doszła do wniosku, że Hołodomor był sztucznie wywołanym głodem i celowym aktem ludobójstwa. Był on powiązany z szerszą sowiecką polityką zniszczenia znacznej części Ukraińców. Niektórzy z nich uznają Wielki Głód z lat 1932–1933 za ludobójstwo podobne do Holokaustu.

W tamtym czasie głód złamał ukraiński nacjonalizm, ale nie zniszczył ich tożsamości i sprawił, że pragnienie niepodległości Ukrainy od Rosji stało się wieczne.

Kiedy przypada rocznica pamięci ofiar Wielkiego Głodu?

Wielki Głód na Ukrainie jest upamiętniany w kraju i przez ukraińską diasporę na całym świecie. Pozostaje on centralnym wydarzeniem w pamięci i tożsamości narodowej, wpływając na badania historyczne, dyplomację i świadomość społeczną zbrodni czasów sowieckich.

Na zboczach Dniepru zostało wzniesione Narodowe Muzeum Hołodomoru-Ludobójstwa, a pierwszych zwiedzających powitało 22 listopada 2008 roku. W każdą czwartą sobotę listopada obchodzona jest uroczysta rocznica Hołodomoru.

Źródła:

Holodomor Research and Education Consortium (HREC) at the Canadian Institute of Ukrainian Studies, University of Alberta.
Andriewsky, Olga (January 2015). "Towards a Decentred History: The Study of the Holodomor and Ukrainian Historiography". East/West: Journal of Ukrainian Studies.
Mace, James Earnest; Heretz, Leonid (eds.). Investigation of the Ukrainian famine, 1932 and 1933: Oral History Project of the Commission on the Ukraine Famine.
Davies, Robert; Wheatcroft, Stephen (2006). "Stalin and the Soviet Famine of 1932–33: A Reply to Ellman".
15th Annual Arsham and Charlotte Ohanessian Lecture and Center for Holocaust and Genocide Studies Symposium