Piramida Maslowa: Czy teoria hierarchii potrzeb wciąż jest aktualna?
- Ryszard Skarbek
- 16 kwi 2024
- 11 minut(y) czytania
Zaktualizowano: 5 dni temu
Piramida Maslowa, znana również jako hierarchia potrzeb Maslowa, to klasyfikacja najważniejszych potrzeb człowieka, składająca się z pięciu poziomów: fizjologicznych, bezpieczeństwa, przynależności, uznania i samorealizacji. To jedna z najbardziej znaczących teorii w psychologii, która opisuje, jak nasze pragnienia wpływają na nasze zachowanie.
Abraham Maslow był psychologiem żyjącym w latach 1908 – 1970. Zaproponował tę koncepcję w połowie XX wieku, sugerując, że nasze działania są napędzane próbą zaspokojenia określonych potrzeb, zaczynając od tych najbardziej podstawowych i kończąc na samorealizacji.
W tym artykule szczegółowo omówimy, co Maslow zawarł w swojej teorii potrzeb i dlaczego zrozumienie tej hierarchii jest kluczowe dla rozwoju osobistego, zarządzania i zrozumienia ludzkich zachowań.
Znajomość klasyfikacji potrzeb według Maslowa umożliwia lepsze zrozumienie motywacji stojących za działaniami ludzi, co jest niezmiernie cenne zarówno w życiu osobistym, jak i zawodowym.
I co niezwykle ciekawe, w ostatniej części tego artykułu pokażemy, że ostatecznie wszystkich poziomów było sześć – nie pięć!
Czym jest piramida Maslowa? Rodzaje potrzeb.
Piramida Maslowa to model psychologiczny, który dzieli potrzeby człowieka na pięć kolejnych poziomów, od potrzeb fizjologicznych, przez bezpieczeństwo, przynależność, uznanie, aż po samorealizację. Teoria ta opiera się na podstawowym założeniu, że dopiero po zaspokojeniu potrzeb niższego rzędu człowiek może dążyć do zaspokojenia kolejnych potrzeb wyższego rzędu.
Jak czytać piramidę?
Dwa najniższe poziomy to tzw. potrzeby niższego rzędu, inaczej poziomy podstawowe. Poziomy 3, 4 i 5 to potrzeby wyższego rzędu. Patrząc na strukturę z innej perspektywy, poziomy od 1 do 4 to potrzeby redukcji odczuwanych braków, a jedyną potrzebą rozwojową jest szczyt.
Jak powstała ta koncepcja?
Po raz pierwszy została opublikowana w 1943 roku w formie artykułu w szanowanym piśmie naukowym Psychological Review.
Maslow opracował specjalny cykl badawczy. W jego ramach przetestował duże grupy zdrowych ludzi, włączając 1% populacji studentów amerykańskich uniwersytetów.
Co ciekawe, wśród osób analizowanych przez niego osobiście znalazły się tak znane nazwiska jak Albert Einstein, Eleanor Roosevelt, Jane Addams i Frederick Douglass. Postanowił też nie badać ludzi chorych psychicznie lub znerwicowanych, a uzasadnił to w sposób następujący:
„Badanie kalekich, niedorozwiniętych, niedojrzałych i niezdrowych pacjentów może tylko produkować psychologię i filozofię kalek”.
Cała teoria została szerzej opisana w 1954 roku w książce pt. "Motywacja i osobowość".
Co bardzo ważne, Maslow uważał, że „poziomy hierarchii są ze sobą powiązane, a nie zupełnie rozdzielone”. Oznacza to m.in., że aby wejść na dane piętro piramidy, osoba nie tylko musi przejść przez poprzednie poziomy, ale także w pełni je opanować.
Jak powstała graficzna reprezentacja w kształcie piramidy?
Hierarchia potrzeb jest dziś przedstawiana w formie piramidy. Ale warto wiedzieć, że sam Maslow nigdy nie użył piramidy, żeby opisać poziomy w żadnym ze swoich tekstów.
Jak to się stało, że posługujemy się dziś obowiązującym trójkątem prostokątnym?
W pierwszej kolejności teoria potrzeb Maslowa została podchwycona przez Douglasa McGregora, który dostrzegł możliwość jej zastosowania w zarządzaniu. Ale nie stworzył żadnej reprezentacji graficznej.
Zrobił to dopiero Keith Davis w 1957 roku w wydanej przez siebie książce na temat zarządzania. I, co ciekawe, ta wizualizacja nie przyjęła się aż do roku 1960, kiedy to psycholog biznesu Charles McDermid opublikował esej zawierający piramidę.
Poniższy rysunek przedstawia tę oryginalną grafikę.
Od tamtego momentu prezentacja klasyfikacji w postaci trójkąta zakorzeniła się w zbiorowej świadomości i zdobyła popularność na całym świecie.
Grafika w nagłówku tego artykułu przedstawia ten model.
Potrzeby fizjologiczne: fundament piramidy.
Na najniższym poziomie piramidy potrzeb człowieka znajdują się potrzeby fizjologiczne, które są niezbędne do przetrwania, takie jak powietrze, woda, jedzenie, schronienie oraz sen. Według idei hierarchii potrzeb zaspokojenie potrzeb fizjologicznych jest warunkiem koniecznym do poszukiwania zaspokojenia na wyższych poziomach.
Ważna uwaga: do podstawowych potrzeb fizjologicznych zalicza się też potrzebę seksu, do której odniesiemy się w dalszej części artykułu.
Potrzeba bezpieczeństwa: poszukiwanie stabilności.
Kolejny poziom obejmuje zaspokojenie potrzeby bezpieczeństwa, która dotyczy zarówno bezpieczeństwa fizycznego, jak i ekonomicznego. Najbardziej fundamentalny aspekt to możliwość życia w pokoju.
Niestety, wzrastająca liczba konfliktów zbrojnych, agresja Rosji na Ukrainę, kolejna wojna pomiędzy Izraelem a Hamasem oraz rosnące fale uchodźców i nasilające się zamachy terrorystyczne napawają coraz większym niepokojem.
To również bezpieczeństwo osobiste, czyli ochrona przed przemocą, agresją, nierównym traktowaniem lub dyskryminacją. Ale także potrzeba bezpieczeństwa w środkach komunikacji czy też wyjście z domu bez obaw po zmroku. Z przykrością trzeba stwierdzić, że w XXI wieku wybranie się w podróż, na koncert czy też na masowe wydarzenie sportowe wiąże się z coraz większym ryzykiem.
Kolejną ważną składową jest bezpieczeństwo zdrowotne, zarówno fizyczne, jak i psychiczne. To zdrowe odżywianie, równowaga psychiczna i odpowiednia opieka medyczna. Niestety, od pewnego czasu wiąże się to również z bezpieczeństwem naszej planety, efektami cieplarnianymi, globalnymi zmianami klimatu, drastycznie rosnącym zanieczyszczeniem powietrza oraz wpływem plastiku na wszystkie organizmy żywe.
Następny aspekt to bezpieczeństwo psychologiczne w pracy. Bez niego żadne benefity ani zachęty finansowe nie zadziałają i nie wpłyną na zaangażowanie pracowników. Zaspokojenie tej potrzeby dotyczy możliwości bycia sobą, otwartego wyrażania swojego zdania, umiarkowanego poziomu stresu oraz zdrowej równowagi między życiem prywatnym a zawodowym. Niestety, w ekstremalnych przypadkach jest to zaburzane przez mobbing lub socjopatyczne zachowania przełożonych.
Innym przykładem realizacji tego poziomu w dzisiejszym świecie jest poszukiwanie stabilnej pracy, zgromadzenie oszczędności lub znalezienie własnego mieszkania.
Potrzeba przynależności: łączenie się z innymi.
Na trzecim piętrze Piramidy Maslowa znajduje się potrzeba przynależności. Dotyczy ona dążenia człowieka do bycia częścią grupy, utrzymywania relacji międzyludzkich, przyjaźni i miłości. Człowiek potrzebuje czuć się częścią grupy – czy to rodziny, czy grupy rówieśniczej. Potrzebuje też kontaktów z innymi ludźmi i akceptacji przez grupę, której część stanowi.
Jest to kluczowy element, który motywuje ludzi do budowania silnych, emocjonalnych więzi z innymi. Ten element uwidacznia się w szczególny sposób w okresie nastoletnim. To wtedy dzieci zaczynają oddzielać się od rodziców, a przynależność do grupy nabiera największego znaczenia.
W bardziej dojrzałym aspekcie ludzie chcą kochać i mieć poczucie, że są kochani. Bliskość, więź i intymność są tego odzwierciedleniami. W przypadku niemożności zrealizowania potrzeby miłości i przynależności wiele osób staje się podatnych na samotność, lęk społeczny i depresję.
Potrzeba uznania: poszukiwanie szacunku.
Ten poziom Maslow podzielił na dwie kategorie.
Pierwsza, niższa, obejmuje potrzebę szacunku i uznania ze strony innych. Przejawia się ona w pragnieniu posiadania dobrej reputacji, prestiżu, statusu społecznego, sławy czy uwagi.
Druga, wyższa kategoria to potrzeba szacunku do samego siebie. Obejmuje ona poczucie własnej wartości, kompetencji, mistrzostwa, pewności siebie i niezależności. Zaspokojenie tej potrzeby prowadzi do poczucia bycia wartościowym i zdolnym do wnoszenia wkładu w świat. Jej brak skutkuje natomiast poczuciem niższości i bezradności.
Dotyczy to zarówno życia prywatnego, jak i zawodowego. Co więcej, być może sfera osobista jest dużo ważniejsza.
Dlaczego?
Ponieważ zdrowe poczucie własnej wartości jest fundamentem dojrzałych relacji interpersonalnych - w każdym obszarze życia. Stąd poczucie bycia docenianym i zauważanym jest równie ważne w związku romantycznym i w pracy. Sferze zawodowej poświęcimy osobny akapit już za chwilę.
Potrzeba samorealizacji: szczyt hierarchii Maslowa.
Samorealizacja to dążenie do stania się najlepszą wersją samego siebie i realizacja swojego unikalnego potencjału. Maslow badał osoby, które jego zdaniem osiągnęły ten stan, i zidentyfikował ich wspólne cechy. Należą do nich m.in.:
Realistyczne postrzeganie rzeczywistości: zdolność do obiektywnej oceny sytuacji i ludzi.
Akceptacja siebie i innych: brak nadmiernego poczucia winy czy wstydu.
Spontaniczność i prostota: naturalne i autentyczne zachowanie.
Koncentracja na problemach: skupienie na zadaniach i misjach zewnętrznych, a nie na sobie.
Częste doświadczenia szczytowe: chwile głębokiej radości, wglądu i połączenia ze światem.
Dla mnie wspaniałym przykładem takiej osoby jest Byron Katie, zwana oświeconą kobietą z Barstow, autorka bestsellerów takich jak "Kochaj, co masz" i "Kim byłbyś bez swojej opowieści?" Przezwyciężyła poważne trudności życiowe, odnalazła indywidualną ścieżkę i opracowała autorską metodę rozwoju osobistego, znaną jako "The Work". Do dziś niestrudzenie prowadzi warsztaty i z uśmiechem na twarzy pomaga ludziom na całym świecie.
Każdy z nas jest niepowtarzalną indywidualnością i, jak mówił Einstein:
"Każdy jest geniuszem, tylko każdy w innej dziedzinie."
Hierarchia ludzkich potrzeb a zarządzanie: znaczenie w pracy.
Zrozumienie hierarchii potrzeb Maslowa pozwala menedżerom tworzyć bardziej motywujące środowisko pracy. Oto jak poszczególne poziomy przekładają się na konkretne działania w organizacji:
Potrzeby fizjologiczne: zapewnienie godziwego wynagrodzenia (które umożliwia pokrycie kosztów życia), a także komfortowych i ergonomicznych warunków pracy (np. odpowiedniej temperatury, oświetlenia i dostępu do wody).
Potrzeba bezpieczeństwa: gwarancja stabilności zatrudnienia (np. umowa o pracę), jasne zasady i procedury, bezpieczne środowisko pracy (fizyczne i psychologiczne) oraz świadczenia socjalne (np. ubezpieczenie zdrowotne).
Potrzeba przynależności: budowanie dobrych relacji w zespole, organizowanie spotkań integracyjnych, promowanie pracy zespołowej i otwartej komunikacji, tworzenie kultury przynależności.
Potrzeba uznania: publiczne docenianie osiągnięć, systemy nagród i premii, awanse, dawanie pracownikom autonomii i odpowiedzialności, regularny feedback.
Potrzeba samorealizacji: oferowanie ambitnych i wymagających zadań, możliwości rozwoju zawodowego i szkoleń, wspieranie kreatywności i innowacyjności, tworzenie spersonalizowanych ścieżek kariery.
W praktyce stawia to wysokie wymagania przed liderami i pracodawcami. Wynika to głównie z faktu wielopoleniowości pracowników. Każda z generacji ma odmienne oczekiwania. Najlepszym przykładem są przedstawiciele generacji Y i Z, dla których uznanie i rozwój (samorealizacja)są niezwykle ważne. Dlatego tak bardzo cenią sobie w pracy częsty feedback oraz możliwość korzystania z indywidualnego coachingu lub mentoringu.
Po przeprowadzeniu grubo ponad 1 000 sesji coachingu mogę potwierdzić, że potrzeby różnych generacji istotnie się różnią lub są wyrażane w inny sposób.
Piramida Maslowa w marketingu i reklamie.
Hierarchia potrzeb jest również fundamentalnym narzędziem w marketingu. Reklamodawcy często projektują swoje komunikaty tak, aby odwoływały się do konkretnego poziomu potrzeb, starając się przekonać konsumentów, że ich produkt lub usługa zaspokoi te pragnienia.
Bezpieczeństwo: Reklamy ubezpieczeń, systemów alarmowych czy bezpiecznych samochodów odwołują się do potrzeby ochrony i stabilności.
Przynależność: Marki odzieżowe, portale społecznościowe czy producenci napojów często pokazują w reklamach grupy przyjaciół, sugerując, że ich produkt pomaga budować więzi.
Uznanie: Luksusowe zegarki, drogie samochody czy ekskluzywne kosmetyki są pozycjonowane jako symbole statusu, które zaspokajają potrzebę szacunku i prestiżu.
Samorealizacja: Kampanie zachęcające do nauki, podróży czy uprawiania sportu często odwołują się do pragnienia rozwoju i osiągania pełni potencjału.
Przykładem bardzo ciekawej kampanii, nietypowej dla sektora bankowego, jest inicjatywa austriackiego banku Erste, który po raz pierwszy wszedł na polski rynek w 2026 roku. Prowadzona pod hasłem "Wierzymy w Ciebie!" nie odwołuje się do potrzeb bezpieczeństwa (co jest typowe dla produktów finansowych), lecz do najwyższej potrzeby samorealizacji człowieka.
Piramida potrzeb Maslowa a rozwój osobisty.
Teoria Maslowa tłumaczy funkcjonowanie człowieka i wyjaśnia, że na najbardziej fundamentalnym poziomie nie różnimy się od siebie. Podkreśla również, że harmonijny rozwój osobisty można osiągać, kierując się ważną kolejnością potrzeb i motywacji. Pełna samorealizacja człowieka jest możliwa dopiero po zaspokojeniu potrzeb na niższych poziomach.
Być może niesie ze sobą jedną ważną podpowiedź dla wszystkich osób skupionych na duchowości i poszukujących duchowego oświecenia.
Wydaje się, że bez harmonijnego ułożenia wszystkich poprzednich poziomów takie oświecenie nie jest możliwe. To również podpowiedź, aby nie deprecjonować spraw materialnych i nie zaniedbywać swojego ciała. Jesteśmy całością, a życiowe potrzeby każdego człowieka są równie ważne na każdym poziomie. Nie ma tych gorszych i tych lepszych.
Tylko zrealizowanie wszystkich daje szansę na dopełnienie harmonijnej, wielowymiarowej całości, jaką jest człowiek.
Jakie może być wykorzystanie hierarchii potrzeb Maslowa w życiu codziennym?
Na co dzień znajomość piramidy potrzeb Abrahama Maslowa pomaga zrozumieć zachowania innych osób. Najlepiej można to chyba spuentować ludowym powiedzeniem:
"Syty głodnego nie zrozumie."
Wiek również robi swoje. Jeśli np. irytuje Cię tempo poruszania się ludzi starszych lub ich ostrożność i niechęć do podejmowania ryzyka — uwierz mi, proszę, pojmiesz to w całej rozciągłości już za kilkanaście lub kilkadziesiąt lat. To samo dotyczy poczucia bezpieczeństwa ekonomicznego.
Późniejsze rozszerzenia teorii: model 8-poziomowy.
Warto wiedzieć, że pod koniec życia Maslow rozwinął swój pierwotny, pięciostopniowy model. Umieścił dwa dodatkowe szczeble między potrzebą uznania a samorealizacją, a na najwyższym poziomie dodał jeszcze transcendencję. W ten sposób powstał model 8-poziomowy.
Dwa dodatkowe szczeble to:
Potrzeby poznawcze: pragnienie wiedzy, zrozumienia świata, ciekawość i odkrywanie.
Potrzeby estetyczne: poszukiwanie i docenianie piękna, równowagi i formy w otaczającym świecie.
Dopiero po nich następowała samorealizacja, a na samym szczycie nowej, rozszerzonej hierarchii znalazła się transcendencja (ang. self-transcendence).
Poniższa grafika zawiera oryginalny opis tego poziomu.
A sam autor opowiada o tym w swoim wystąpieniu z roku 1967, czyli trzy lata przed swoją śmiercią. To bardzo osobiste nagranie, w którym objaśnia swoją drogę. Oto wycinek jego wypowiedzi:
Są ludzie, którzy czują się kochani i potrafią kochać, którzy naprawdę czują się bezpieczni, czują się szanowani i mają szacunek do samego siebie. Jeśli przestudiujesz tych ludzi i zapytasz, co ich motywuje, znajdziesz się w innym wymiarze. Tę sferę muszę nazwać transhumanistyczną, czyli taką, która motywuje, zadowala i aktywuje szczęśliwą, rozwiniętą, tj. już samorealizującą się osobę. Motywacją tych ludzi jest coś wykraczającego poza potrzeby podstawowe ... Punkt wyjścia w tę transhumanistyczną sferę pojawia się, gdy odpowiadają na następujące pytania: „Jakie są chwile, które dają ci … największą satysfakcję? Jakie są momenty nagrody, które czynią twoją pracę i życie wartościowymi?” Odpowiedzi na te pytania dotyczyły prawd ostatecznych … Na przykład: prawdy, dobra i piękna i tak dalej.
Pełną wersję jego wypowiedzi można obejrzeć na wideo dostępnym pod poniższym linkiem:
W swoim dzienniku, w roku 1961, Maslow zapisał również takie słowa:
(...) Oznacza to, że największe osiągnięcie tożsamości, autonomii lub bytu jest samo w sobie jednocześnie transcendencją siebie, wyjściem poza i ponad siebie. Osoba może wtedy stać się względnie pozbawiona ego.
Zdaniem Maslowa istnieje coś poza nami. Nawet jeśli wszystkie wyżej wymienione potrzeby ludzkie zostaną zaspokojone, pojawi się tęsknota za czymś transcendentnym, a proces zaspokajania ludzkich potrzeb kończy się poza człowiekiem.
W tym miejscu nie mogę się oprzeć jednej refleksji:
Kolejny ekspert w dziedzinie psychologii pod koniec życia odnosi się do czegoś dużo większego niż jednostka. Nieświadomość zbiorowa i Carl Gustav Jung, o którym piszemy w osobnym poście, to kolejny przykład!
Krytyka i aktualność teorii Maslowa. Czy amerykański psycholog się mylił?
Pomimo jej popularności koncepcja nie jest wolna od krytyki. Głównym zarzutem jest brak solidnych dowodów empirycznych. Przegląd badań przeprowadzony przez Mahmouda Wahbę i Lawrence'a Bridwella w 1976 roku nie wykazał spójnego poparcia dla hierarchicznej struktury potrzeb zaproponowanej przez Maslowa.
Kolejny istotny zarzut dotyczy stronniczości kulturowej. Krytycy, tacy jak Geert Hofstede, argumentują, że teoria jest etnocentryczna i odzwierciedla wartości zachodnich, indywidualistycznych społeczeństw. W kulturach kolektywistycznych, powszechnych w Azji czy Ameryce Południowej, potrzeby takie jak przynależność i harmonia społeczna mogą być cenione wyżej niż indywidualna samorealizacja, która znajduje się na szczycie piramidy Maslowa.
Ponadto od roku 1943, kiedy została opublikowana, świat bardzo poszedł do przodu. Nie bez znaczenia jest to, że opublikowano ją w czasie II wojny światowej obfitującej w wiele tragicznych wydarzeń związanych z ludzkim przetrwaniem.
W latach 80. i 90. XX wieku przeprowadzono wiele badań dotyczących wpływu okoliczności na zmiany w systemie potrzeb człowieka. Czyli po raz kolejny sprawdzano uniwersalność zasad. I dotyczyło to nie tylko różnych okoliczności, w jakich może się znaleźć człowiek dorosły, ale także różnych okresów rozwojowych człowieka.
Po pierwsze, udowodniono różnice w zależności od tego, czy ludzie żyli w czasie wojny czy w pokoju.
Po drugie, okazało się, że w ramach tych okresów mogą jeszcze występować różnice w klasyfikacji potrzeb człowieka zależne od kultury narodowej i geografii.
Z kolei w 1981 roku sprawdzono różnice między różnymi grupami wiekowymi. Naukowcy odkryli, że:
W porównaniu z wszystkimi innymi grupami dzieci stawiały najwyżej na poziom fizyczny.
Pragnienie miłości było obecne we wszystkich grupach.
Wśród młodzieży na topie była jedna potrzeba: szacunek.
Osoby dorosłe najwyżej ceniły możliwość samorealizacji.
Natomiast ludzie w starszym wieku na pierwszym miejscu stawiali bezpieczeństwo.
W związku z tym autorzy badań stwierdzili, że piramida stworzona przez Maslowa nie może być uznana za koncepcję drogi rozwojowej człowieka, ponieważ np. kolejność miłości i samooceny powinna zostać odwrócona w zależności od wieku.
Innym obszarem krytyki są pozycja i wartość potrzeb seksualnych. Maslow umieścił je w potrzebach fizjologicznych razem z jedzeniem i oddychaniem. To między innymi oznacza, że bez zaspokajania potrzeb związanych z seksem nie można przejść na wyższe poziomy. I spłyca tę sferę ludzkiego życia, odzierając ją z bardzo ważnych elementów emocjonalnych, dotyczących również poczucia więzi i bliskości.
📌 Podsumowanie: co należy pamiętać o zaspokajaniu potrzeb człowieka?
Piramida amerykańskiego psychologa Abrahama Maslowa przedstawia teorię hierarchii potrzeb człowieka.
Zaspokojenie potrzeb niższego rzędu (tj. fizjologicznych i bezpieczeństwa) jest niezbędne do biologicznego przetrwania człowieka, a równocześnie stanowi warunek konieczny do zaspokojenia wyższych potrzeb. Nie można pójść wyżej, jeżeli nie zostaną zaspokojone niższe potrzeby.
Teoria Maslowa ma szerokie zastosowanie w życiu każdego człowieka, od rozwoju jednostki i kontaktów z innymi ludźmi po zarządzanie zespołami.
Mimo krytyki nadal oferuje cenny wgląd w funkcjonowanie człowieka i jego rozwój. Objaśnia również mechanizmy motywacyjne.
Poznanie piramidy Abrahama Maslowa umożliwia głębsze zrozumienie ludzkich zachowań, co jest kluczowe zarówno w kontekście osobistym, jak i zawodowym. To ważny krok w kierunku lepszego zrozumienia siebie i innych.
Zobacz także inne powiązane artykuły:
Poznaj życiorysy i osiągnięcia innych postaci kluczowych dla rozwoju psychologii:
Fritz Perls - cierpienie, bunt, wojna, zen, teatr i wreszcie psychoterapia.
Poziomy świadomości Hawkinsa i test kinezjologiczny.
Erikson: fazy rozwoju człowieka.
Viktor Frankl i jego logoterapia.
Zygmunt Freud i teoria psychoanalizy.
Carl Rogers i psychologia humanistyczna.
50 umysłów, które zmieniły świat - kompletny przewodnik.
To też może Cię zainteresować:
Jak wybrać test osobowości?
Czym jest test MBTI?
11 wskazówek dla stosowania testów osobowości w pracy.
Komentarze