Czym jest dysonans poznawczy: definicja i wpływ na nasze decyzje
- Ryszard Skarbek
- 3 dni temu
- 7 minut(y) czytania
Dysonans poznawczy to jedno z kluczowych pojęć współczesnej psychologii, które pomaga zrozumieć, dlaczego ludzie potrafią myśleć jedno, mówić drugie, a robić trzecie. Jeśli kiedykolwiek usprawiedliwiałeś decyzję, która była w ewidentnym konflikcie z Twoimi wartościami, odczuwałeś wewnętrzny dyskomfort psychiczny po dokonaniu wyboru lub racjonalizowałeś zachowanie, które nie było z Tobą zgodne - prawdopodobnie doświadczyłeś właśnie tego stanu.
W tym artykule wyjaśnimy co to jest dysonans, pokażemy jego przykłady i mechanizmy nieświadomej redukcji, a także zademonstrujemy, jak to zjawisko psychologiczne bywa wykorzystywane w manipulacji i komunikacji społecznej.
Opiszemy również jak coaching pomaga w identyfikowaniu i usuwaniu dysonansu wewnętrznego.
Czym jest dysonans poznawczy? Definicja.
Najprościej mówiąc, jest to stan nieprzyjemnego napięcia psychicznego, który pojawia się wtedy, gdy w psychice człowieka występuje niezgodność pomiędzy różnymi elementami poznawczymi. Tymi elementami mogą być przekonania, postawy, opinie, wiedza lub zachowania.
To sytuacja, w której nasze myślenie nie jest wewnętrznie spójne. Gdy jeden element jest sprzeczny z innym, pojawia się napięcie, które psychologia opisuje właśnie jako dysonans.
Dysonans poznawczy można nazwać swego rodzaju wyrzutem sumienia, który zabiera nam spokój wewnętrzny. To stan, w którym umysł dąży do przywrócenia zgodności, nawet kosztem zniekształcania faktów.
Jak to pojęcie pojawiło się w psychologii?
Ten termin ma swoje korzenie w psychologii społecznej, która bada, jak jednostki funkcjonują w relacjach z innymi oraz jak czynniki społeczne wpływają na ludzkie myślenie i zachowanie.
Badacze już dawno temu zauważyli, że ludzie nie zawsze zachowują się racjonalnie i nie potrafili tego wyjaśnić. W oparciu o teorię dysonansu poznawczego można wytłumaczyć, dlaczego człowiek potrafi bronić decyzji, które są obiektywnie złe lub trwać uparcie w pewnych założeniach, mimo dowodów, że są one fałszywe. Ta teoria pozwala również wyjaśnić, dlaczego sprzeczność pomiędzy wiedzą, a doświadczeniami bywa ignorowana.
Teoria dysonansu poznawczego Leona Festingera.
Autorem klasycznej teorii jest Leon Festinger, który w latach 50. XX wieku opisał mechanizm powstawania i redukcji dysonansu.
Teoria Festingera zakłada, że:
dysonans pojawia się, gdy istnieje niezgodność pomiędzy dwoma elementami poznawczymi,
jest nieprzyjemny psychicznie,
człowiek dąży do jego zredukowania, nawet jeśli wymaga to zmiany interpretacji rzeczywistości.
Festinger wpadł na pomysł swojej koncepcji po trzęsieniu ziemi, które miało miejsce z 1934 r. w Indiach. Bezpośrednio po kataklizmie w wioskach, których mieszkańcy nie ucierpieli, lecz odczuwali dość silne wstrząsy, pojawiły się plotki o rychłym nadejściu kolejnych katastrof. W tym samym czasie wśród mieszkańców wiosek będących w epicentrum szkód rozchodziły się plotki o rychłym nadejściu pomocy rządowej. Psycholog zapisał wtedy swoje refleksje w następujący sposób:
„Czy przypadkiem plotki osób na peryferiach nie stanowiły sposobu na usprawiedliwienie swojego lęku? Czy system poznawczy człowieka nie działa tak, aby znaleźć uzasadnienie dla obaw mimo braku realnych sygnałów zagrożenia? Ten pomysł - być może ludzie dopasowują obraz świata, w którym żyją do tego, jak się w danym momencie czują lub co robią - stał się zalążkiem teorii”.
Według Festingera, ludzie mają naturalną potrzebę utrzymywania spójności poznawczej. Udowodnił on, że chęć zredukowania dysonansu jest jednym z najsilniejszych mechanizmów motywacyjnych. W praktyce ludzie próbują dopasowywać zachowania lub przekonania do siebie nawzajem, aby przywrócić spójność.
Na przykład osoba, która doszła do wniosku, że dokonała złego wyboru zawodowego, może poprzez zmianę interpretacji faktów lub poprzez dodanie nowych informacji, starać się zredukować nieprzyjemne napięcie.
Ten ugruntowany wzorzec wykształca również tzw. unikanie antycypacyjne, czyli schematyczne reakcje na bodźce skojarzone z dysonansem.
W badaniach wykazano także, że przy podejmowaniu decyzji w sytuacjach wolnego wyboru poziom konfliktu wewnętrznego jest wyższy. Kiedy ktoś ma swobodny wybór, częściej próbuje go uzasadnić.
Dysonans poznawczy – rodzaje.
Psychologia wyróżnia następujące rodzaje:
dysonans podecyzyjny - po dokonaniu wyboru,
dysonans społeczny - wynikający z presji grupy,
dysonans moralny - gdy działania pozostają w konflikcie z wartościami,
dysonans kognitywny - związany z wiedzą i faktami.
Każdy z nich prowadzi do tego samego celu: pozbycia się napięcia.
Dysonans jako stan psychiczny. Co dokładnie czujemy w takim stanie?
Dysonans poznawczy to stan psychicznego napięcia. Może objawiać się jako:
poczucie winy,
niepokój,
drażliwość,
nadmierne myślenie,
martwienie się,
trudność w podejmowaniu decyzji.
Ten dyskomfort sprawia, że dana osoba chce jak najszybciej go zredukować. Co istotne, nie chodzi o to, by dojść do prawdy, lecz o to, by przestać czuć napięcie.
Przykład dysonansu poznawczego: palacz papierosów i zdrowie.
Klasyczny przykład dysonansu poznawczego dotyczy palenia papierosów.
Osoba pali (zachowanie).
Wie o szkodliwości palenia (wiedza).
Te dwa elementy są sprzeczne. Pojawia się dysonans poznawczy, bo wiedza o szkodliwości palenia kłóci się z faktem, że nadal pali papierosy.
Aby pozbyć się napięcia wewnętrznego, palacz może:
zaprzeczać zagrożeniu („mój dziadek palił i żył 90 lat”),
bagatelizować ryzyko („i tak wszyscy na coś umrzemy”),
dodać nowe uzasadnienie („palenie mnie uspokaja”).
Dysonans zostaje zredukowany, ale kosztem prawdy.
W jaki sposób próbujemy zredukować dysonans poznawczy?
Istnieją cztery główne sposoby, by pozbyć się dysonansu:
Zmiana zachowania – np. uwolnienie się od nałogu.
Zmiana poglądów – np. uznanie, że ryzyko jest mniejsze.
Selektywne przetwarzanie informacji - np. ignorowanie wiadomości o szkodliwości nałogu.
Racjonalizacja – np. „palenie pomaga mi radzić sobie ze stresem”.
Każda z tych strategii prowadzi do obniżenia napięcia, ale tylko pierwsza jest faktycznie zdrowa i zgodna z rzeczywistością.
Dlaczego tak często chodzimy na skróty? Przymus redukcji dysonansu poznawczego.
Eliminacja dysonansu poznawczego rzadko polega na zmianie zachowania, ponieważ to wymaga wysiłku. Znacznie łatwiej jest:
zmienić interpretację,
zaprzeczyć faktom,
unikać bodźców wywołujących dysonans.
Dlatego ludzie unikają informacji, które wywołują dysonans (np. nie czytają artykułów, które są niezgodne z ich poglądami). Taka strategia w efekcie prowadzi do zamknięcia poznawczego.
Kiedy ten fenomen psychologiczny pojawia się najczęściej?
Dysonans pojawia się najczęściej wtedy, gdy nasze przekonania są sprzeczne z naszymi zachowaniami. Psychologia pokazuje, że łatwiej jest zmienić interpretację faktów, niż własne działanie.
Dlatego dysonans poznawczy często prowadzi do:
racjonalizacji,
usprawiedliwień,
zmiany narracji,
reinterpretacji faktów.
To mechanizm ochronny. Chroni tożsamość i stwarza iluzoryczne poczucie, że jesteśmy osobami racjonalnymi i spójnymi.
Dysonans poznawczy a manipulacja.
Dysonans poznawczy jest często wykorzystywany w manipulacji, marketingu i polityce. Wywołanie dysonansu, a następnie podanie „gotowego rozwiązania”, jest skuteczną techniką wpływu.
Przykład:
„Jesteś osobą uczciwą i odpowiedzialną” (tożsamość).
„Uczciwi ludzie wspierają tę inicjatywę” (presja).
Brak chęci wsparcia uruchamia dysonans.
Aby go zredukować, człowiek zmienia zachowanie - często nieświadomie.
Manipulacja korzysta z różnych technik perswazji, takich jak "drzwiami w twarz", technika stopniowego zaangażowania (noga w drzwiach), niska piłka, czy też stwarzanie iluzji istnienia okazji, z której nie warto rezygnować (technika scenariusza). Wszystkie te metody wykorzystują wrodzoną potrzebę spójności poznawczej.
Na przykład, poprzez przekazanie małej prośby, a następnie większej, wpływa się na decyzje osoby bez stosowania bezpośredniego przymusu. Najbardziej narażone na ten wpływ są osoby o niskiej samoocenie, które są niepewne swoich decyzji.
W kontekście społecznym, dysonans silnie wpływa na reakcje wobec działań rządu lub partii politycznych. Osoby, które są zagorzałymi zwolennikami wybranego nurtu, podtrzymują swoje poglądy, pomimo dostępności ewidentnych faktów, które im zaprzeczają.
Czy coaching może pomóc redukować dysonans?
W przeciwieństwie do automatycznych mechanizmów obronnych, coaching nie dąży do szybkiego obniżenia dysonansu poznawczego. Wręcz przeciwnie – pomaga:
uświadomić sobie istnienie dysonansu i jego źródło,
nazwać sprzeczne elementy,
zakwestionować i przeformułować poglądy, a które nie służą,
uruchomić nowe, bardziej wspierające zachowania.
Dzięki temu dysonans przestaje być źródłem powtarzającego się cierpienia, a staje się informacją o potrzebie zmiany. W coachingu nie jest on traktowany jako problem, lecz jako sygnał rozwojowy. To moment, w którym wewnętrzna niezgodność pokazuje, że Klient stoi na granicy zmiany.
Z perspektywy coacha dysonans poznawczy oznacza, że:
klient coś już wie,
ale jeszcze tego w pełni nie zrozumiał,
a napięcie wewnętrzne informuje, że obecny stan nie jest długoterminowo spójny.
Zamiast powtarzać dotychczasowe nieświadome mechanizmy, coaching uczy, jak się zatrzymać, zbadać swoje wnętrze i wykorzystać to do zrobienia kolejnego kroku w rozwoju.
W praktyce coachingowej konflikty wewnętrzne bardzo często pojawiają się następujących obszarach:
kariera i praca zawodowa,
przywództwo i odpowiedzialność,
relacje i granice,
wartości osobiste,
zdrowie i styl życia.
Przykład:
Klient mówi: „Wiem, że ta praca mnie wypala, ale nie mogę jej zmienić”.
To klasyczny stan dysonansu. Wiedza o szkodliwości sytuacji jest sprzeczna z zachowaniem. To wywołuje napięcie, które bez pracy coachingowej często prowadzi do racjonalizacji („wszyscy tak mają”) zamiast zmiany.
Jakie pytania coachingowe pomagają w świadomej redukcji dysonansu kognitywnego?
Poniższe pytania są często wykorzystywane w pracy coachingowej, gdy pojawia się silny dysonans poznawczy:
„W jakich sytuacjach najczęściej doświadczasz wewnętrznej niespójności?"
„Czy dostrzegasz tu jakiś powtarzający się wzorzec?"
„Co w tych sytuacjach jest ze sobą sprzeczne?”
„Jakie przekonania stoją za Twoim obecnym zachowaniem?”
„Co wiesz, ale jeszcze tego nie robisz?”
„Co by się stało, gdybyś przestał automatycznie obniżać napięcie i pozwolił mu być?”
„Z jakiego powodu nie zmieniasz swojego zachowania?"
„Jaka zmiana byłaby najbardziej zgodna z Twoimi wartościami?”
Takie pytania pomagają przejść od nieświadomego napięcia do świadomego wyboru.
Zmiana przekonań jako motor zmiany.
W procesie coachingu bardzo często okazuje się, że dysonans poznawczy nie wynika z samej sytuacji, lecz z nieaktualnych opinii, które dana osoba nadal traktuje jako prawdziwe.
Przykłady przekonań podtrzymujących dysonans:
„Muszę być lojalny kosztem siebie”.
„Zmiana oznacza porażkę”.
„Bezpieczeństwo jest ważniejsze niż sens”.
Rola coacha polega na sprawdzeniu, czy wybrane myśli nadal są zgodne z tym, kim Klient jest dzisiaj. Gdy przekonanie traci aktualność, znika źródło dysonansu.
Z perspektywy coachingu dysonans poznawczy pomaga w uświadomieniu sobie osobistych cieni i pełni funkcję motywacyjną. To właśnie on:
uruchamia refleksję,
podważa automatyzmy,
zmusza do zadania sobie trudnych pytań,
poszerza samoświadomość,
inicjuje proces zmiany tożsamościowej.
Bez doświadczania dysonansu większość ludzi nie zmieniałaby niczego, nawet jeśli sytuacja byłaby obiektywnie niekorzystna.
Ćwiczenie coachingowe: „Zatrzymaj dysonans”.
To proste ćwiczenie pozwala na samodzielną pracę nad swoimi niespójnościami:
Zapisz sytuację, w której odczuwasz napięcie lub wewnętrzną sprzeczność.
Wypisz niezgodne ze sobą elementy poznawcze.
Zadaj sobie pytanie: „Który z tych elementów jest bardziej aktualny na dziś?”
Uświadom sobie, co zwykle robisz, aby uniknąć dysonansu, zamiast go rozwiązać.
Zastanów się, jaka realna zmiana przywróciłaby integralność.
Ta metoda pomaga przejść od nieświadomego obniżania napięcia dysonansowego do skutecznego rozwiązania konfliktu, który jest źródłem dyskomfortu i napięcia.
Coaching indywidualny jest zaproszeniem do wzięcia odpowiedzialności za własne wybory. Kiedy tłumimy lub racjonalizujemy nasze wewnętrzne konflikty, zmiana jest niemożliwa. Kiedy zostają one świadomie przeżyte, stają się impulsem do działania.
Biblioteka błędów kognitywnych do bezpłatnego pobrania.
Na naszym portalu znajdziesz bibliotekę błędów przygotowanych w formie graficznych kart. Każda z kart zawiera precyzyjny opis oraz praktyczny przykład z życia. Nierzadko towarzyszy im pewna doza poczucia humoru. Te karty można bezpłatne pobierać i dowolnie dystrybuować. Gorąco zachęcamy do zapoznania się z tym zbiorem infografik, które można znaleźć pod następującym linkiem:
A poniżej prezentujemy wybrany przykłady takich infografik:
Podsumowanie: co warto zapamiętać?
Teoria dysonansu poznawczego została opracowana przez Leona Festingera i stała się częścią psychologii społecznej.
To wewnętrzny stan, który jest nieprzyjemny, dlatego ludzie często szukają wymówek, aby uwolnić się od niego, nawet za cenę mijania się z prawdą.
Coaching pozwala pracować z nim świadomie i usuwać jego źródło. To zwiększa autentyczność i integralność jednostki.
Wpływ dysonansu poznawczego bywa wykorzystywany w technikach manipulacji i życiu społecznym.
Największy rozwój osobisty zaczyna się tam, gdzie kończy się automatyczna racjonalizacja.
Zobacz także:
Czym są zniekształcenia poznawcze?
Na czym polega Syndrom Oszusta?
Jak wygląda Efekt Pigmaliona?
100 głębokich pytań do samego siebie
Jak przezwyciężyć lęk przed popełnieniem błędu?
Jak budować poczucie własnej wartości?
4 style przywiązania w związku wg Bowlby
Overthinking: co to jest nadmierne myślenie?
Komentarze