Viktor Frankl: psychiatra, który przeżył Auschwitz
Zaktualizowano: 3 wrz
Viktor Frankl to jedna z najbardziej niezwykłych postaci XX wieku. To austriacki psychiatra i psychoterapeuta, neurolog i myśliciel. Jego traumatyczne doświadczenia z czasów II wojny światowej ukształtowały jedną z najciekawszych koncepcji w historii psychologii.
Jako terapeuta, który sam doświadczył skrajnego cierpienia, Frankl pokazał, że nawet w nieludzkich warunkach życie ma sens, a człowiek może odnaleźć wewnętrzną wolność.
W tym artykule przybliżamy jego życie, doświadczenia obozowe, drogę naukową oraz znaczenie logoterapii, która do dziś inspiruje metody terapeutyczne, coaching i rozwój osobisty.
Viktor Frankl: życiorys wiedeńskiego psychiatry.
Biografię Frankla podzieliliśmy na trzy główne części:
Wczesne lata.
Okres II wojny światowej i przeżycia w obozach zagłady.
Czas po wojnie.
W osobnych akapitach opisujemy dorobek austriackiego naukowca i jego książki, wśród których tytuł "Człowiek w poszukiwaniu sensu" wybija się na pierwszy plan.
Wczesne lata.
Viktor Emil Frankl urodził się 26 marca 1905 roku w Wiedniu w rodzinie pochodzenia żydowskiego. Był drugim z trójki dzieci. Jego matka, Elsa (z domu Lwa), pochodziła z Pragi. Ojciec Gabriel pochodził z południowych Moraw i był dyrektorem w Ministerstwie Opieki Społecznej.
Viktor już jako młody człowiek interesował się pytaniami o sens życia, co wyróżniało go na tle rówieśników. Wiedeński klimat intelektualny, silnie związany z rozwojem psychoanalizy i filozofii, miał ogromny wpływ na jego myślenie.
W roku 1921, w wieku zaledwie 16 lat, V. E. Frankl wygłosił swój pierwszy publiczny wykład "O sensie życia" oraz został członkiem Młodych Robotników Socjalistycznych.
W 1923 roku zdał maturę, a na zakończenie liceum napisał esej zatytułowany "O psychologii myśli filozoficznej". W tej pracy w szczególny sposób zagłębił się w poglądy Artura Schopenhauera. Rozpoczął też intensywną korespondencję z Zygmuntem Freudem, która zaowocowała osobistym spotkaniem obu panów.
W 1924 roku rozpoczął studia medyczne na University of Vienna, koncentrując się na psychiatrii i neurologii. Szybko wszedł w dialog z koncepcjami znanych postaci takich jak Freud czy Alfred Adler, by z czasem wyraźnie oddalić się od ich teorii.
W 1925 roku renomowany magazyn "International Journal of Individual Psychology" opublikował jego kolejny artykuł zatytułowany "Psychotherapy and Weltanschauung". Jego głównym tematem były granice między psychoterapią a filozofią oraz fundamentalne pytania o sens i wartości, które stały się motywem przewodnim jego życiowej pracy.
W 1926 roku kontynuował publiczne prelekcje na kongresach w Düsseldorfie, Frankfurcie i Berlinie. Wtedy po raz pierwszy użył słowa "logoterapia". Wszystko to osiągnął w wieku zaledwie 21 lat.
W latach 1928–1929 zorganizował w siedmiu miastach europejskich Ośrodki Poradnictwa, w których młodzież mogła uzyskać bezpłatną pomoc.
W roku 1930 uzyskał tytuł doktora medycyny, a równocześnie zorganizował w Wiedniu specjalny program pomocowy, po którym po raz pierwszy od lat nie dochodziło do samobójstw studentów. To zyskało mu międzynarodową uwagę. Znany psychiatra Wilhelm Reich zaprosił go do Berlina, a uniwersytety w Pradze i Budapeszcie zaproponowały, aby prowadził tam zajęcia.
W latach 1931–1932 Frankl odbył szkolenie z neurologii. W latach 1933-1937 pracował w "Maria Theresien Schloessl" w Wiedniu, gdzie prowadził tzw. "Pawilon Samobójców". Z jego usług skorzystało około 3 000 pacjentek. W roku 1937 rozpoczął też prywatną praktykę, która jednak została bardzo szybko ograniczona na skutek wydarzeń politycznych.
W roku 1938 nastąpił bowiem "Anschluss", czyli inwazja oddziałów Hitlera na Austrię. Ze względu na swoje pochodzenie zabroniono mu leczenia pacjentów o pochodzeniu aryjskim.
W związku z tym w latach 1940–1942 objął stanowisko dyrektora Oddziału Neurologicznego Szpitala Rothschilda – jedynej kliniki dla Żydów. Ryzykując życiem, sabotował nazistowskie procedury i fałszował opinie biegłych, aby zapobiec eutanazji osób chorych psychicznie. W tym czasie otrzymał też wizę imigracyjną do Ameryki. Ale z niej nie skorzystał, bo nie chciał opuścić swoich starszych rodziców.
W 1941 roku Frankl poślubił swoją pierwszą żonę, pielęgniarkę Mathilde (Tilly) Grosser. Wkrótce po ślubie Tilly zaszła w ciążę. Niestety, w 1942 roku naziści zmusili młode małżeństwo do przerwania ciąży zgodnie z ideologią, która mówiła, że żydowskie dzieci nie miały prawa do przyjścia na świat.
Wojna i doświadczenia graniczne w obozach koncentracyjnych Theresienstadt, Bergen-Belsen, Auschwitz i Dachau.
Lata wojny były dla Wiktora czasem skrajnej próby. W latach 1942–1945 był więźniem czterech różnych obozów zagłady. W roku 1942, zaledwie 9 miesięcy po ślubie, wraz z żoną i rodzicami został deportowany do obozu przejściowego Theresienstadt na północ od Pragi.
Siostra Stella zdążyła uciec do Australii, zaś brat Walter wraz z żoną próbowali uciec przez Włochy — niestety bezskutecznie. Rodzina została rozdzielona i od tego momentu nikt z nich nie miał wieści o losie pozostałych.
Po pół roku spędzonym w Theresienstadt ojciec Viktora umarł z wyczerpania. Viktor i Mathilde, a wkrótce potem 65-letnia matka Elsa, zostali przewiezieni do Auschwitz. Elsę natychmiast zamordowano w komorze gazowej, a Tilly przeniesiono do Bergen-Belsen, gdzie umarła w 1944 roku w wieku 24 lat. Po krótkim pobycie w Auschwitz Viktor został przetransportowany do Kaufering, a potem do Türkheim, które były filiami Dachau.
27 kwietnia 1945 roku obóz został wyzwolony przez wojska amerykańskie. W sierpniu Wiktor powrócił do Wiednia, gdzie w przeciągu kilku dni dotarły do niego wieści o śmierci żony, matki, ojca oraz brata zamordowanego wraz z żoną w Oświęcimiu.
Doświadczenie obozowe ukształtowało jego myślenie o człowieku jako istocie zdolnej do wyboru postawy nawet w najbardziej nieludzkich warunkach. Zaobserwował, że ci, którzy potrafili odnaleźć sens — choćby w myśli o bliskich czy przyszłym zadaniu — mieli większą szansę przetrwania.
Dla niego samego była to chęć odtworzenia rozprawy habilitacyjnej z zakresu logoterapii zniszczonej przez Gestapo. Dla jednego z uratowanych z próby samobójczej więźniów było to dziecko czekające za granicą.
O przeżyciach z tego okresu opowiedział w swojej książce „Wciąż mówisz 'tak' życiu”. Jego zdaniem, można „stworzyć wewnętrzne opanowanie samego stanu cierpienia” i przetrwać psychicznie nawet najcięższe kryzysy egzystencjalne. Ponadto szczególnie wyjątkowo trudne okoliczności życiowe dają możliwość „wzrastania ponad siebie”.
Później często podkreślał, że nawet w miejscu masowej zagłady człowiek zachowuje ostatnią wolność: wybór własnej postawy. To przekonanie stało się fundamentem jego logoterapii i analizy egzystencjalnej, o których opowiemy za chwilę.
Życie po wojnie – naukowiec, wykładowca i międzynarodowy autorytet.
Po wojnie Frankl wrócił do Wiednia, gdzie kontynuował pracę naukową i kliniczną.
W 1947 roku poślubił swoją drugą żonę Eleonorę Katharinę Schwindt, która była praktykującą katoliczką. Małżonkowie szanowali swoje religijne korzenie, oboje uczęszczali do kościoła i synagogi oraz obchodzili Boże Narodzenie i Chanukę. Według najbliższych Wiktor modlił się codziennie i znał na pamięć słowa codziennych modlitw i psalmów.
W tym samym roku urodziła się ich jedyna córka, Gabriele Frankl-Vesely, która później została psychologiem dziecięcym.
W roku 1946 Frankl został dyrektorem Vienna Neurological Policlinic i piastował to stanowisko przez 25 lat. W tym samym roku odtworzył swoją pracę naukową i uzyskał tytuł doktora habilitowanego psychiatrii oraz zaczął wykładać na Uniwersytecie Medycznym w Wiedniu.
W 1948 roku otrzymał tytuł doktora filozofii za rozprawę zatytułowaną "The Unconscious God" oraz tytuł profesora nadzwyczajnego z neurologii i psychiatrii na Uniwersytecie w Wiedniu.
W 1950 roku założył "Austriackie Medyczne Towarzystwo Psychoterapii" i został jego pierwszym prezesem.
W 1955 roku został profesorem neurologii i psychiatrii na Uniwersytecie Wiedeńskim. W tym samym czasie liczne uczelnie zagraniczne przyznały mu tytuły profesorskie, w tym Harvard, Cambridge i Stanford.
W 1966 roku został profesorem wizytującym na Southern Methodist University w Dallas (USA).
W 1970 roku na Międzynarodowym Uniwersytecie w San Diego (Kalifornia) powstał pierwszy na świecie Instytut Logoterapii.
W 1972 roku uhonorowano Frankla stanowiskiem Visiting Professor na Duquesne University w Pittsburghu (USA). W sumie otrzymał 29 doktoratów honoris causa na całym świecie.
W roku 1992 w Wiedniu powstał "Instytut Wiktora Frankla", którego zarząd składał się z przyjaciół akademickich i członków rodziny.
Jego wykłady przyciągały studentów z całego świata. A swoim studentom zwykł powtarzać następujące słowa:
„Nie gońcie za sukcesem – im bardziej ku niemu podążacie, czyniąc z niego swój jedyny cel, tym częściej on was omija. Do sukcesu bowiem, tak jak do szczęścia, nie można dążyć. Musi on z czegoś wynikać. Występuje jedynie jako niezamierzony rezultat naszego zaangażowania w dzieło większe i ważniejsze od nas samych."
Viktor E. Frankl zmarł 2 września 1997 w wieku 92 lat, pozostawiając po sobie ogromne dziedzictwo intelektualne. Został pochowany w semickiej części Cmentarza Centralnego w Wiedniu.
Viktor Frankl jako twórca logoterapii i świadek historii ludobójstwa.
Nazwa "logoterapia" pochodzi od greckiego słowa "logos" (sens). To podejście psychoterapeutyczne oparte na przekonaniu, że podstawową motywacją człowieka jest wola sensu. To stanowiło istotną różnicę w stosunku do jego wielkich poprzedników: Freuda (dążenie do przyjemności) i Adlera (dążenie do wyższości i doskonałości lub inaczej samorealizacji). Dlatego też jego koncepcję nazwano trzecią szkołą wiedeńską.
Frankl uważał, że człowiek może znieść niemal każde cierpienie, jeśli widzi w nim sens. Wychodził też z założenia, że każdy musi go odnaleźć indywidualnie. Niemożliwe jest wskazanie jednej uniwersalnej recepty.
Główne zasady swojej teorii opracował przed II wojną światową, natomiast osobiste przeżycia związane z Holokaustem umożliwiły Franklowi obserwowanie ludzkich zachowań w sytuacjach absolutnie skrajnych.
To doświadczenie doprowadziło go do sformułowania pojęcia "homo patiens" (człowiek cierpiący) jako dopełnienia obrazu "homo faber" (człowiek działający). Frankl argumentował, że wielkość człowieka objawia się nie tylko w tym, co tworzy, ale także w sposobie, w jaki znosi nieuniknione cierpienie.
Przekształcenie osobistej tragedii w triumf, odnalezienie sensu w bólu są według niego jednymi z najgłębszych ludzkich osiągnięć. "Homo patiens" to człowiek, który potrafi nadać cierpieniu znaczenie, a tym samym wznieść się ponad nie.
Stworzone przez niego logoterapia i analiza egzystencjalna koncentrują się na pytaniu: "Czego życie ode mnie oczekuje w danej sytuacji?" To podejście psychoterapeutyczne zakłada, że sens nie jest czymś, co należy wymyślić, lecz czymś, co trzeba odkryć — często poprzez zaangażowanie w sprawę większą niż pojedynczy człowiek.
Jak mało kto połączył osobiste doświadczenie z głęboką refleksją naukową. Dlatego pozostaje symbolem nadziei, odpowiedzialności i wiary w człowieka — nie abstrakcyjnej, lecz opartej na realnym doświadczeniu granicznym.
Jakie są główne techniki terapeutyczne w tym nurcie?
Logoterapia nie jest jedynie filozofią, ale również praktyką terapeutyczną wykorzystującą konkretne techniki.
Dwie z najważniejszych to intencja paradoksalna i derefleksja. Pomagają one pacjentom zdystansować się od swoich lęków i obsesyjnych myśli, aby mogli skupić się na odnalezieniu sensu.
Intencja paradoksalna.
Ta metoda polega na zachęcaniu pacjenta do celowego wywołania lub nasilenia objawu, którego się obawia. Na przykład, osobie cierpiącej na bezsenność z lęku przed brakiem snu terapeuta może zalecić, aby starała się za wszelką cenę nie zasnąć. Paradoksalnie, takie podejście często redukuje lęk i pozwala na pojawienie się naturalnego procesu (w tym przypadku snu), ponieważ pacjent przestaje z nim walczyć.
Derefleksja.
Ta technika ma na celu odwrócenie uwagi pacjenta od samego siebie (i od problemów) oraz skierowanie jej na zewnątrz – ku innym ludziom, zadaniom lub wartościom. Frankl zauważył, że nadmierna koncentracja na sobie (hiperrefleksja) często pogłębia problemy, takie jak lęk lub dysfunkcje seksualne. Derefleksja pomaga pacjentowi "zapomnieć" o sobie poprzez zaangażowanie w sensowną aktywność, co prowadzi do naturalnego ustąpienia objawów.
Ciekawe jest również to, że Frankl stosował dialog sokratejski.
Psychoterapia egzystencjalna vs psychoanaliza. Na czym polega główna różnica?
Choć Frankl znał i szanował Freuda, jego logoterapia stanowiła świadome odejście od kluczowych założeń psychoanalizy. Główna różnica dotyczyła podstawowej siły motywującej człowieka.
Dla Freuda była to "wola przyjemności", a dla Adlera "wola mocy". Frankl wprowadził pojęcie "woli sensu", argumentując, że najgłębszym pragnieniem człowieka jest odnalezienie sensu swojego istnienia.
Psychoanaliza jest retrospektywna i introspektywna – skupia się na analizie przeszłych konfliktów i nieświadomych popędów. Logoterapia jest zorientowana na przyszłość. Zamiast pytać: "Dlaczego cierpisz z powodu przeszłości?", logoterapeuta pyta: "Jaki sens możesz odnaleźć w swojej przyszłości pomimo tego cierpienia?"
Terapia w ujęciu Frankla nie koncentruje się na redukcji napięcia, lecz na odnalezieniu sensu, który pozwala człowiekowi znieść to napięcie i przekuć je w osiągnięcie. Dlatego jego podejście często określa się jako terapię sensu.
„Człowiek w poszukiwaniu sensu” – dlaczego ta książka jest tak ważna?
Ten uznany myśliciel napisał 30 książek, które zostały przetłumaczone na 22 języki, w tym na język polski. Najsłynniejszym dziełem jest książka „Człowiek w poszukiwaniu sensu”, która do tej pory sprzedała się w ponad 12 mln egzemplarzy. Podobno podyktował ją w ciągu 9 dni, a jej oryginalny tytuł brzmiał "Ein Psychologe erlebt das Konzentrationslager". Niedługo później przetłumaczono ją na język angielski i opublikowano jako „Man’s Search for Meaning". Tak stała się światowym bestsellerem.
Ta książka łączy osobiste doświadczenia autora z refleksją psychologiczną i filozoficzną. W niezwykle bezpośredni sposób opisuje życie w obozach koncentracyjnych, a jednocześnie pokazuje, jak różnie ludzie radzili sobie z męką i bólem.
Jednym z najczęściej cytowanych fragmentów, który oddaje istotę jego przesłania, jest:
'Wszystko można człowiekowi zabrać z wyjątkiem jednego: ostatniej z ludzkich wolności – wyboru własnej postawy w każdych okolicznościach, wyboru własnej drogi.'
Realizm tej książki jest czasem przytłaczający czy wręcz brutalny, ale równocześnie niesie ona pełne nadziei, wzmacniające przesłanie.
To opowieść o sile ludzkiego ducha i możliwości wyboru postawy wobec każdej sytuacji. Takie przesłanie jest uniwersalne i ponadczasowe. Wiele osób, które przeczytało tę książkę, diametralnie zmieniło swój sposób myślenia o życiu.
Victor Frankl i jego dziedzictwo. Dlaczego jego spuścizna jest nadal aktualna?
Współczesny świat znów zmaga się z kryzysem sensu i poczuciem pustki. Rośnie liczba przypadków depresji, a swoje żniwo zbiera syndrom wypalenia zawodowego. Powiększa się poczucie zagubienia i samotności.
Franklowska koncepcja sensu życia może być świetną receptą na bolączki XXI wieku. Jest nadal aktualna nie tylko w terapii, ale znajduje zastosowanie również w pracy coachingowej, przywództwie i szeroko pojętym rozwoju osobistym.
Frankl przypominał, że sens nie jest czymś, co można narzucić — pojawia się jako rezultat naszego zaangażowania w coś większego. To przesłanie jest szczególnie ważne w czasach niepewności i szybkich zmian.
Ważnym, choć mniej znanym elementem jego spuścizny jest koncepcja "Statuy Odpowiedzialności". Frankl argumentował, że wolność, symbolizowana przez Statuę Wolności na wschodnim wybrzeżu USA, musi być uzupełniona o element odpowiedzialności.
Postulował wzniesienie na zachodnim wybrzeżu pomnika, który przypominałby, że wolność może przerodzić się w samowolę, jeśli nie towarzyszy jej poczucie odpowiedzialności za swoje czyny i zaangażowanie w sprawy większe niż własne ego.
Krytyka i kontrowersje akademickie.
Mimo ogromnego wpływu prace i świadectwa Viktora Frankla spotkały się również z krytyką w środowisku akademickim. Historyk Timothy Pytell kwestionował niektóre aspekty relacji Frankla z Auschwitz. Sugerował, że jego pobyt tam był krótszy i w rzeczywistości wyglądał inaczej niż przedstawiał to w późniejszych latach.
Krytycy, tacy jak Lawrence L. Langer, wskazują również na potrzebę ostrożnego podchodzenia do uniwersalizacji doświadczeń Holokaustu. Argumentują, że skupienie się na poszukiwaniu sensu może niekiedy trywializować skrajność i bezsensowność cierpienia w obozach zagłady.
Kwestie te nie umniejszają znaczenia logoterapii, ale zachęcają do głębszej i bardziej zniuansowanej analizy.
📌 Podsumowanie: siła woli człowieka, który przeżył cztery obozy koncentracyjne.
Viktor Frankl był psychiatrą i twórcą logoterapii, która opiera się na pojęciu woli sensu.
Jego semickie pochodzenie sprawiło, że podczas II wojny światowej musiał przejść przez cztery obozy zagłady.
Jego książka „Man's Search for Meaning” to jedno z najważniejszych dzieł XX wieku.
Uważał, że życie ma sens w każdych okolicznościach i nawet w cierpieniu człowiek może odnaleźć znaczenie i godność.
Idea Frankla jest dziś nadal aktualna i często wykorzystywana w terapii, coachingu i rozwoju osobistym.
Zobacz także inne powiązane artykuły:
Poznaj życiorysy i osiągnięcia innych postaci kluczowych dla rozwoju psychologii:
Teoria rozwoju psychospołecznego: kryzysy i etapy rozwoju według Eriksona.
Daniel Kahneman: wybitny psycholog i laureat Nagrody Nobla z ekonomii.
Carl Rogers i psychologia humanistyczna.
Milton Erickson i jego wpływ na psychoterapię i coaching.
50 umysłów, które zmieniły świat - kompletny przewodnik.
To również może Cię zainteresować:
Jak wybrać test osobowości?
Czym jest test MBTI?
11 wskazówek dla stosowania testów osobowości w pracy.
Franz Kafka - literacki geniusz egzystencjalizmu.
Komentarze